राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां
तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण ।
तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे
नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥

अन्वयः AI राजन्, यदि एताम् क्षिति-धेनुम् दुधुक्षसि, तेन अद्य अमुम् लोकम् वत्सम् इव पुषाण । तस्मिन् च सम्यक् अनिशम् परिपोष्यमाणे (सति), भूमिः कल्पलता इव नाना-फलैः फलति ।
Summary AI O King, if you wish to milk this earth-cow, then you must first nourish its people like a calf. When the people are constantly and properly nourished, the earth, like a wish-fulfilling creeper, yields various fruits.
सारांश AI हे राजन! यदि आप पृथ्वी रूपी गाय का दूध दुहना चाहते हैं, तो बछड़े की तरह प्रजा का पालन करें। प्रजा के भली-भांति पोषित होने पर यह पृथ्वी कल्पलता की तरह इच्छित फल प्रदान करेगी।
पदच्छेदः AI
राजन्राजन् (८.१) O King
दुधुक्षसिदुधुक्षसि (√दुह् +सन् कर्तरि लट् (परस्मै.) म.पु. एक.) you wish to milk
यदियदि if
क्षिति-धेनुम्क्षितिधेनु (२.१) this earth-cow
एतांएतद् (२.१) this
तेनतेन then
अद्यअद्य now
वत्सम्वत्स (२.१) a calf
इवइव like
लोकम्लोक (२.१) the people
अमुंअदस् (२.१) this
पुषाणपुषाण (√पुष् कर्तरि लोट् (परस्मै.) म.पु. एक.) nourish
तस्मिन्तद् (७.१) When it
and
सम्यक्सम्यक् properly
अनिशंअनिश (२.१) constantly
परिपोष्यमाणेपरिपोष्यमाण (परि√पुष्+णिच्+शानच्, ७.१) is being nourished
नाना-फलैःनानाफल (३.३) with various fruits
फलतिफलति (√फल् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) yields
कल्पलताकल्पलता (१.१) a wish-fulfilling creeper
इवइव like
भूमिःभूमि (१.१) the earth
छन्दः वसन्ततिलका [१४: तभजजगग]
छन्दोविश्लेषणम्
१० ११ १२ १३ १४
रा न्दु धु क्ष सि दि क्षि ति धे नु मे तां
ते ना द्य त्स मि लो मुं पु षा
स्मिं श्च म्य नि शं रि पो ष्य मा णे
ना ना लैः ति ल्प ते भू मिः
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.