विलोचनेन्दीवरवारिबिन्दुभि-
र्निषिक्तबिम्बाधरचारुपल्लवाः ।
निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः
स्थिता निराशाः प्रमदाः प्रवासिनाम् ॥
विलोचनेन्दीवरवारिबिन्दुभि-
र्निषिक्तबिम्बाधरचारुपल्लवाः ।
निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः
स्थिता निराशाः प्रमदाः प्रवासिनाम् ॥
र्निषिक्तबिम्बाधरचारुपल्लवाः ।
निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः
स्थिता निराशाः प्रमदाः प्रवासिनाम् ॥
अन्वयः
AI
प्रवासिनां प्रमदाः विलोचनेन्दीवरवारिबिन्दुभिः निषिक्तबिम्बाधरचारुपल्लवाः, निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः सत्यः निराशाः स्थिताः।
Summary
AI
The beloveds of travelers remain hopeless. They have cast off their garlands, ornaments, and cosmetics. Their beautiful, sprout-like lips, red as Bimba fruits, are sprinkled with teardrops from their blue-lotus-like eyes.
सारांश
AI
परदेस गए पुरुषों की पत्नियां अत्यंत दुखी हैं। उनकी आंखों से गिरते आंसू बिम्बाफल जैसे होठों को भिगो रहे हैं। उन्होंने आभूषण, मालाएं और अंगराग त्याग दिए हैं और वे निराश होकर बैठी हैं।
ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः)
विलोचनेति ॥ प्रवासिनां पथिकजनानां प्रमदाः निराशाः स्थिताः
वर्षास्ववश्यं वयमागमिष्याम इत्यवधिलोपान्निराशाः स्थिताः इत्यर्थः । किं भूताः प्रमदाः — विलोचनान्येवेन्दीवराणि नीलकमलानि तत्र ये वारिबिन्दवस्तैः अर्थादश्रुभिर्निषिक्ताः बिम्बाकारा अधरा एव चारूपल्लवा यासां ताः । निरस्तानि माल्यानि पुष्पदामानि आभरणानि चानुलेपनानि चन्दनादीनि याभिस्ताः माल्यं पुष्पे तु पुष्पदाम्नि इति वैजयन्ती ॥
चन्द्रिकाटीका (मणिरामः)
विलोचनेति ॥ विलोचनानि नेत्राणीन्दीवराणीव नीलोतपलानीवेति विलोचनेन्दीवराणि तेषां ये वारिबिन्दवो जलबिन्दवस्तैः कृत्वा निषिक्ताः संसिक्ताः बिम्बाधरा बिम्बसदृशाधराश्चारुपल्लवा इवेति ते यासां तास्तथोक्ताः । बिम्बपदेनारक्तत्वं पल्लवपदेन च कोमलत्वं व्यज्यते । निरस्तानि त्यक्तानि माल्यान्याभरणानि भूषणान्यनुलेपनानि चन्दनादीनि याभिस्तास्तथोक्ताः प्रवासिनां प्रोषितानां प्रमदाः स्त्रियो निजरमणसमागमसङ्गजनितसुखे निराशा आशारहिताः स्थिता आसन्नित्यर्थः ॥
पदच्छेदः
AI
| विलोचनेन्दीवरवारिबिन्दुभिः | विलोचन–इन्दीवर–वारि–बिन्दु (३.३) | by teardrops from their blue-lotus-like eyes |
| निषिक्तबिम्बाधरचारुपल्लवाः | निषिक्त (नि√सिच्+क्त)–बिम्ब–अधर–चारु–पल्लव (१.३) | whose beautiful sprout-like lips, red as Bimba fruits, are sprinkled |
| निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः | निरस्त (निर्√अस्+क्त)–माल्य–आभरण–अनुलेपन (१.३) | who have cast off garlands, ornaments, and unguents |
| स्थिताः | स्थित (√स्था+क्त, १.३) | they remain |
| निराशाः | निराश (१.३) | hopeless |
| प्रमदाः | प्रमदा (१.३) | the young women |
| प्रवासिनाम् | प्रवासिन् (६.३) | of the travelers |
छन्दः
वंशस्थम् [१२: जतजर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| वि | लो | च | ने | न्दी | व | र | वा | रि | बि | न्दु | भि |
| र्नि | षि | क्त | बि | म्बा | ध | र | चा | रु | प | ल्ल | वाः |
| नि | र | स्त | मा | ल्या | भ | र | णा | नु | ले | प | नाः |
| स्थि | ता | नि | रा | शाः | प्र | म | दाः | प्र | वा | सि | नाम् |
| ज | त | ज | र | ||||||||
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.