अन्वयः
AI
रवेः मयूखैः भृशम् अभितापितः वराह-यूथः आयत-पोतृ-मण्डलैः स-भद्र-मुस्तम् परिशुष्क-कर्दमम् सरः खनन् भू-तलम् विशति इव ।
Summary
AI
A herd of wild boars, severely scorched by the sun's rays, digs up a lake bed—which has dried mud and Bhadramusta grass—with their long snouts, appearing as if they are trying to enter the earth itself.
सारांश
AI
धूप से तपे हुए जंगली सुअरों का झुंड मोथा घास वाले तालाबों की सूखी कीचड़ को अपनी थूथन से खोद रहा है, मानो वे धरती के भीतर समाना चाहते हों।
ऋतुसमुच्चयटीका (अमरकीर्तिसूरिः)
सभद्रेति ॥ ॥ वराहयूथः वराहाणां शूकराणां यूथः समूहो भूतलं पृथ्वीतलं विशतीव प्रवेशं करोतीव । किं कुर्वन् । आयता दीर्घा ये पोतृमण्डला मुखाग्रमण्डलास्तथा तैः सरः खनन् । कथं भूतं सारः — सभद्रमुस्तम् । भद्रमुस्तेन गुन्द्रया सह वर्तते इति तत् । पुनः कथं भूतं — परि सामस्त्येन पाण्डुः श्वेतवर्णः अर्थाच्छुष्कः कर्दमो पङ्को यत्र तत् तथा तत् । कथं भूतः वराहयूथः — प्रदीप्ता सोढुमशक्या भाः कान्तिर्यस्य स प्रदीप्तभास्तेन रविणा सूर्येण अभितापितः ॥
चन्द्रिकाटीका (मणिरामः)
सभद्रेति ॥ भद्रमुस्तेन
भद्रमोथा इति प्रसिद्धेन सहितं परिशुष्कः कर्दमः पङ्को यस्मिस्तत्तथोक्तं सरः सरोवरमायतानि दीर्घाणि यानि पोतृमण्डानि तैः कृत्वा खनन् । खेः सूर्यस्य मयूखैः किरणैभृशंअत्यन्तमभितापितः सन्तापितो वराहयूथः सूकर समूहः । वराहः सूकरो धृष्टिः इत्यमरः (अमरकोशः २.५.३ ) । भूतलं भूगर्भं विशतौव प्रविशतीवेत्युतप्रेक्षा ॥
पदच्छेदः
AI
| सभद्रमुस्तम् | स–भद्रमुस्त (२.१) | with Bhadramusta grass |
| परिशुष्ककर्दमम् | परिशुष्क (परि√शुष्+क्त)–कर्दम (२.१) | with dried mud |
| सरः | सरस् (२.१) | a lake bed |
| खनन् | खनत् (√खन्+शत्रृ, १.१) | digging |
| आयतपोतृमण्डलैः | आयत (आ√यम्+क्त)–पोतृ–मण्डल (३.३) | with long snouts |
| रवेः | रवि (६.१) | of the sun |
| मयूखैः | मयूख (३.३) | by the rays |
| अभितापितः | अभितापित (अभि√तप्+णिच्+क्त, १.१) | scorched |
| भृशम् | भृशम् | severely |
| वराहयूथः | वराह–यूथ (१.१) | a herd of wild boars |
| विशति | विशति (√विश् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | enters |
| इव | इव | as if |
| भूतलम् | भू–तल (२.१) | the earth |
छन्दः
वंशस्थम् [१२: जतजर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| स | भ | द्र | मु | स्तं | प | रि | शु | ष्क | क | र्द | मं |
| स | रः | ख | न | न्ना | य | त | पो | तृ | म | ण्ड | लैः |
| र | वे | र्म | यू | खै | र | भि | ता | पि | तो | भृ | शं |
| व | रा | ह | यू | थो | वि | श | ती | व | भू | त | लम् |
| ज | त | ज | र | ||||||||
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.