अन्वयः
AI
अन्य-पार्थिवाः प्रभावतः प्रमत्तम् अपि तम् आक्रमितुम् न शेकुः। तु रति-राग-संभवः आमयः दक्ष-शापः चन्द्रम् इव (तम्) अक्षिणोत्।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
तमिति॥ प्रमत्तं व्यसनासक्तमपि तं नृपं प्रभावतोऽन्यपार्थिवा आक्रमितुमभिभवितुं न शेकुर्न शक्ताः। रतिरागसंभव आमयो व्याधिस्तु। क्षयरोग इत्यर्थः। दक्षस्य दक्षप्रजापतेः शात्पश्चन्द्रमिव। अक्षिणोदकर्शयत्। शापोऽपि रतिरागसंभव इति। अत्र दक्षः किलान्याः स्वकन्या उपेक्ष्य रोहिण्यामेव रममाणं राजानं सोमं शशाप। स शापश्चाद्यापि क्षयरूपेण तं क्षिणोतीत्युपाख्यायते ॥
Summary
AI
Although he was heedless, other kings were unable to attack him due to his inherent power. However, a disease born of excessive indulgence in passion began to consume him, just as the curse of Daksha consumes the moon.
सारांश
AI
राजा के असावधान रहने पर भी शत्रु उसे दबा न सके, परंतु अत्यधिक काम-भोग से उत्पन्न क्षय रोग ने उसे वैसे ही क्षीण कर दिया जैसे चंद्रमा को दक्ष का शाप।
पदच्छेदः
AI
| तम् | तद् (२.१) | him |
| प्रमत्तम् | प्रमत्त (प्र√मद्+क्त, २.१) | heedless |
| अपि | अपि | although |
| न | न | not |
| प्रभावतः | प्रभावतः | due to his power |
| शेकुः | शेकुः (√शक् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | they were able |
| आक्रमितुम् | आक्रमितुम् (आ√क्रम्+तुमुन्) | to attack |
| अन्यपार्थिवाः | अन्य–पार्थिव (१.३) | other kings |
| आमयः | आमय (१.१) | disease |
| तु | तु | but |
| रतिरागसंभवः | रति–राग–संभव (१.१) | arising from excessive indulgence in passion |
| दक्षशापः | दक्ष–शाप (१.१) | the curse of Daksha |
| इव | इव | like |
| चन्द्रम् | चन्द्र (२.१) | the moon |
| अक्षिणोत् | अक्षिणोत् (√क्षि कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | consumed |
छन्दः
रथोद्धता [११: रनरलग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| तं | प्र | म | त्त | म | पि | न | प्र | भा | व | तः |
| शे | कु | रा | क्र | मि | तु | म | न्य | पा | र्थि | वाः |
| आ | म | य | स्तु | र | ति | रा | ग | सं | भ | वो |
| द | क्ष | शा | प | इ | व | च | न्द्र | म | क्षि | णोत् |
| र | न | र | ल | ग | ||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.