स क्षेमधन्वानममोघघन्वा
पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षम् ।
क्ष्मां लम्भयित्वा क्षमयोपपन्नं
वने तपः क्षान्ततरश्चचार ॥
स क्षेमधन्वानममोघघन्वा
पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षम् ।
क्ष्मां लम्भयित्वा क्षमयोपपन्नं
वने तपः क्षान्ततरश्चचार ॥
पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षम् ।
क्ष्मां लम्भयित्वा क्षमयोपपन्नं
वने तपः क्षान्ततरश्चचार ॥
अन्वयः
AI
अमोघधन्वा सः प्रजाक्षेमविधानदक्षं क्षमया उपपन्नं पुत्रं क्षेमधन्वानं क्ष्मां लम्भयित्वा, क्षान्ततरः (सन्) वने तपः चचार ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
स इति॥ अमोघं धनुर्यस्य सोऽमोघधन्वा।
घनुषश्च (अष्टाध्यायी ५.४.१३२ ) इत्यनङादेशः समासान्तः। स पुण्डरीकः प्रजानां क्षेमविधाने दक्षं क्षमयोपपन्नं क्षान्तियुक्तं क्षेमं धनुर्यस्य तं क्षेमधन्वानं नाम पुत्रम्। वा संज्ञायाम् (अष्टाध्यायी ५.४.१३३ ) इत्यनङादेशः। क्ष्मां लम्भयित्वा प्रापय्य। लभेर्गत्यर्थत्वाद्द्विकर्मकत्वम्। क्षान्ततरोऽत्यन्तसहिष्णुः सन्। वने तपश्चचार ॥
Summary
AI
Pundarika, whose bow was unfailing, made his son Kshemadhanvan—who was skilled in ensuring the subjects' welfare and endowed with patience—the ruler of the earth. Then, becoming even more forbearing, he practiced austerities in the forest.
सारांश
AI
अचूक निशानेबाज और क्षमाशील पुण्डरीक ने प्रजा की रक्षा में निपुण अपने पुत्र क्षेमधन्वा को पृथ्वी सौंपकर स्वयं वन में जाकर कठोर तपस्या की।
पदच्छेदः
AI
| सः | तद् (१.१) | he (Pundarika) |
| क्षेमधन्वानम् | क्षेमधन्वन् (२.१) | Kshemadhanvan (by name) |
| अमोघधन्वा | अमोघ–धनुस् (१.१) | he whose bow was unfailing |
| पुत्रम् | पुत्र (२.१) | son |
| प्रजाक्षेमविधानदक्षम् | प्रजा–क्षेम–विधान–दक्ष (२.१) | skilled in providing for the welfare of his subjects |
| क्ष्माम् | क्ष्मा (२.१) | the earth |
| लम्भयित्वा | लम्भयित्वा (√लभ्+णिच्+क्त्वा) | having caused to obtain |
| क्षमया | क्षमा (३.१) | with patience |
| उपपन्नम् | उपपन्न (उप√पद्+क्त, २.१) | endowed |
| वने | वन (७.१) | in the forest |
| तपः | तपस् (२.१) | austerity |
| क्षान्ततरः | क्षान्ततर (१.१) | more patient |
| चचार | चचार (√चर् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | practiced |
छन्दः
उपजातिः [११]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| स | क्षे | म | ध | न्वा | न | म | मो | घ | घ | न्वा |
| पु | त्रं | प्र | जा | क्षे | म | वि | धा | न | द | क्षम् |
| क्ष्मां | ल | म्भ | यि | त्वा | क्ष | म | यो | प | प | न्नं |
| व | ने | त | पः | क्षा | न्त | त | र | श्च | चा | र |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.