नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा
दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्यः ।
तस्याः प्रपन्ने समदुःखभाव-
मत्यन्तमासीद्रुदितं वनेऽपि ॥
नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा
दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्यः ।
तस्याः प्रपन्ने समदुःखभाव-
मत्यन्तमासीद्रुदितं वनेऽपि ॥
दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्यः ।
तस्याः प्रपन्ने समदुःखभाव-
मत्यन्तमासीद्रुदितं वनेऽपि ॥
अन्वयः
AI
तस्याः समदुःखभावम् प्रपन्ने (वने), मयूराः नृत्यम्, वृक्षाः कुसुमानि, हरिण्यः उपात्तान् दर्भान् विजहुः। वने अपि अत्यन्तम् रुदितम् आसीत्।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
नृत्यमिति॥ मयूरा नृत्यं विजहुस्त्यक्तवन्तः। वृक्षाः कुसुमानि। हरिण्य उपात्तान्दर्भान्। इत्थं तस्याः सीतायाः समदुःखभावं प्रपन्ने तुल्यदुःखत्वं प्राप्ते वनेऽप्यत्यनतं रुदितमासीत्। यथा रामगेहेऽपीति
अपि शब्दार्थः॥
Summary
AI
As the forest itself seemed to share her sorrow, the peacocks stopped their dancing, the trees shed their flowers, and the female deer dropped the blades of grass they had taken in their mouths. Even in the forest, there was extreme weeping.
सारांश
AI
सीता के दुःख को देखकर मोरों ने नाचना छोड़ दिया, वृक्षों ने पुष्प गिरा दिए और हिरणियों ने कुशा त्याग दी; पूरा वन उनके शोक में समान रूप से दुखी हो उठा।
पदच्छेदः
AI
| नृत्यम् | नृत्य (२.१) | dancing |
| मयूराः | मयूर (१.३) | peacocks |
| कुसुमानि | कुसुम (२.३) | flowers |
| वृक्षाः | वृक्ष (१.३) | trees |
| दर्भान् | दर्भ (२.३) | Darbha grass |
| उपात्तान् | उपात्त (उप+आ√दा+क्त, २.३) | that had been taken up |
| विजहुः | विजहुः (वि√हा कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | gave up |
| हरिण्यः | हरिणी (१.३) | female deer |
| तस्याः | तद् (६.१) | her |
| प्रपन्ने | प्रपन्न (प्र√पद्+क्त, ७.१) | having attained |
| समदुःखभावम् | सम–दुःखभाव (२.१) | a state of shared sorrow |
| अत्यन्तम् | अत्यन्तम् | extremely |
| आसीत् | आसीत् (√अस् कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | there was |
| रुदितम् | रुदित (√रुद्+क्त, १.१) | weeping |
| वने | वन (७.१) | in the forest |
| अपि | अपि | even |
छन्दः
इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| नृ | त्यं | म | यू | राः | कु | सु | मा | नि | वृ | क्षा |
| द | र्भा | नु | पा | त्ता | न्वि | ज | हु | र्ह | रि | ण्यः |
| त | स्याः | प्र | प | न्ने | स | म | दुः | ख | भा | व |
| म | त्य | न्त | मा | सी | द्रु | दि | तं | व | ने | ऽपि |
| त | त | ज | ग | ग | ||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.