सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं
प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः ।
तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धो
मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः ॥
सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं
प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः ।
तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धो
मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः ॥
प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः ।
तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धो
मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः ॥
अन्वयः
AI
लुप्त-संज्ञा सा दुःखम् न विवेद। प्रत्यागत-असुः (सती) अन्तः समतप्यत। तस्याः सुमित्रा-आत्मज-यत्न-लब्धः प्रबोधः मोहात् कष्ट-तरः अभूत्।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
सेति॥ लुप्तसंज्ञा नष्टचेतना मूर्च्छिता सा दुःखं न विवेद। प्रत्यागतासुर्लब्धसंज्ञा सती, अन्तः समतप्यत। दुःखेनादह्यतेत्यर्थः। तपेः कर्मणि लङ्। कर्मकर्तरीति केचित्, -तन्न;
तपस्तपः कर्मकस्यैव (अष्टाध्यायी ३.१.८८ ) इति यङ्नियमात्। तस्याः सीतायाः सुमित्रात्मजयत्नलब्धः प्रबोधो मोहात्कष्टतरोऽतिदुःखदोऽभूत्। दुःखवेदनासंभवादिति भावः ॥
Summary
AI
Having lost consciousness, she did not feel the pain. But upon regaining her senses, she was tormented within. For her, the return to consciousness, brought about by Lakshmana's efforts, was more painful than the faint itself.
सारांश
AI
मूर्च्छित होने पर सीता को दुःख का अनुभव नहीं हुआ, किंतु होश में आने पर वे दग्ध होने लगीं। लक्ष्मण के प्रयासों से जागी वह चेतना उनके लिए अचेत अवस्था से भी अधिक कष्टकारी थी।
पदच्छेदः
AI
| सा | तद् (१.१) | she |
| लुप्तसंज्ञा | लुप्त–संज्ञा (१.१) | she who had lost consciousness |
| न | न | not |
| विवेद | विवेद (√विद् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | felt |
| दुःखं | दुःख (२.१) | pain |
| प्रत्यागतासुः | प्रत्यागत–असु (१.१) | she whose life-breath had returned |
| समतप्यत | समतप्यत (सम्√तप् कर्तरि लङ् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | was tormented |
| अन्तः | अन्तर् | within |
| तस्याः | तद् (६.१) | her |
| सुमित्रात्मजयत्नलब्धः | सुमित्रा–आत्मज–यत्न–लब्ध (१.१) | obtained by the effort of Sumitra's son |
| मोहात् | मोह (५.१) | than the faint |
| अभूत् | अभूत् (√भू कर्तरि लुङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | was |
| कष्टतरः | कष्टतर (१.१) | more painful |
| प्रबोधः | प्रबोध (१.१) | the waking |
छन्दः
इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| सा | लु | प्त | सं | ज्ञा | न | वि | वे | द | दुः | खं |
| प्र | त्या | ग | ता | सुः | स | म | त | प्य | ता | न्तः |
| त | स्याः | सु | मि | त्रा | त्म | ज | य | त्न | ल | ब्धो |
| मो | हा | द | भू | त्क | ष्ट | त | रः | प्र | बो | धः |
| त | त | ज | ग | ग | ||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.