सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते
मुक्तकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।
स्वातौ सागरशुक्तिकुक्षिपतितं तज्जायते मौक्तिकं
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संवासतो जायते ॥

अन्वयः AI सन्तप्त-अयसि संस्थितस्य पयसः नाम अपि न ज्ञायते। तत् एव मुक्त-आकारतया नलिनी-पत्र-स्थितम् राजते। स्वातौ सागर-शुक्ति-कुक्षि-पतितम् तत् मौक्तिकम् जायते। प्रायेण अधम-मध्यम-उत्तम-गुणः संवासतः जायते।

Summary AI A water drop vanishes on hot iron, shines like a pearl on a lotus leaf, and becomes a real pearl inside a sea-shell during the Svātī constellation. Thus, low, middle, and high qualities arise from association.

सारांश AI संगति से ही गुण उत्पन्न होते हैं—जैसे जल की बूंद तवे पर नष्ट हो जाती है पर सीपी में मोती बन जाती है।

पदच्छेदः AI

सन्तप्तायसि	सन्तप्त (+क्त)–अयस् (७.१)	on heated iron
संस्थितस्य	संस्थित (सम्√स्था+क्त, ६.१)	of that which is placed
पयसः	पयस् (६.१)	of water
नाम	नामन् (१.१)	name
अपि	अपि	even
न	न	not
ज्ञायते	ज्ञा	is known
मुक्तकारतया	मुक्त (+क्त)–कारता (३.१)	like a pearl
तत्	तद् (१.१)	that
एव	एव	indeed
नलिनीपत्रस्थितम्	नलिनी–पत्र–स्थित (+क्त, १.१)	placed on a lotus leaf
राजते	राज्	shines
स्वातौ	स्वाति (७.१)	during Svati constellation
सागरशुक्तिकुक्षिपतितम्	सागर–शुक्ति–कुक्षि–पतित (+क्त, १.१)	fallen into the belly of an ocean oyster
तत्	तद् (१.१)	that
जायते	जन्	becomes
मौक्तिकम्	मौक्तिक (१.१)	a pearl
प्रायेण	प्राय (३.१)	generally
अधममध्यमोत्तमगुणः	अधम–मध्यम–उत्तम–गुण (१.१)	inferior, mediocre, or excellent quality
संवासतः	संवास (५.१)	from association
जायते	जन्	arises

छन्दः शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७	१८	१९
स	न्त	प्ता	य	सि	सं	स्थि	त	स्य	प	य	सो	ना	मा	पि	न	ज्ञा	य	ते
मु	क्त	का	र	त	या	त	दे	व	न	लि	नी	प	त्र	स्थि	तं	रा	ज	ते
स्वा	तौ	सा	ग	र	शु	क्ति	कु	क्षि	प	ति	तं	त	ज्जा	य	ते	मौ	क्ति	कं
प्रा	ये	णा	ध	म	म	ध्य	मो	त्त	म	गु	णः	सं	वा	स	तो	जा	य	ते
म			स			ज			स			त			त			ग

Other texts to read

कादम्बरीसंग्रहः कृष्णमाचार्यः

नीलकण्ठविजयचम्पूः नीलकण्ठदीक्षितः

About

Resources

Connect