पुष्पेषुश्चिकुरेषु ते शरचयं त्वद्भालमूले धनू
रौद्रे चक्षुषि तज्जितस्तनुमनुभ्राष्ट्रं च यश्चिक्षिपे ।
निर्विद्याश्रयदाश्रयं स वितनुस्त्वां तज्जयायाधुना
पत्रालिस्त्वदुरोजशैलनिलया तत्पर्णशालायते ॥
पुष्पेषुश्चिकुरेषु ते शरचयं त्वद्भालमूले धनू
रौद्रे चक्षुषि तज्जितस्तनुमनुभ्राष्ट्रं च यश्चिक्षिपे ।
निर्विद्याश्रयदाश्रयं स वितनुस्त्वां तज्जयायाधुना
पत्रालिस्त्वदुरोजशैलनिलया तत्पर्णशालायते ॥
रौद्रे चक्षुषि तज्जितस्तनुमनुभ्राष्ट्रं च यश्चिक्षिपे ।
निर्विद्याश्रयदाश्रयं स वितनुस्त्वां तज्जयायाधुना
पत्रालिस्त्वदुरोजशैलनिलया तत्पर्णशालायते ॥
अन्वयः
AI
यः पुष्पेषुः तत्-जितः (सन्) ते चिकुरेषु शर-चयम्, त्वत्-भाल-मूले धनुः, रौद्रे चक्षुषि अनु-भ्राष्ट्रम् च तनुम् चिक्षिपे, सः वितनुः निर्विद्य, अधुना तत्-जयाय आश्रय-द-आश्रयम् त्वाम् (आश्रित्य), त्वत्-उरोज-शैल-निलया पत्रालिः तत्-पर्णशालायते।
Summary
AI
The swan tells Damayanti: "Kama, conquered by your fierce eye, threw his arrows (your hair), his bow (your brow), and his own body into that eye as into a fire. Now dejected, that bodiless god seeks you as a refuge. To conquer that very eye, the decorative painting on your mountain-like breasts has become his leafy hermitage."
पदच्छेदः
AI
| पुष्पेषुः | पुष्पेषु (१.१) | The flower-arrowed one (Kama) |
| चिकुरेषु | चिकुर (७.३) | in your hair |
| ते | युष्मद् (६.१) | your |
| शरचयम् | शर–चय (२.१) | his collection of arrows |
| त्वद्भालमूले | त्वत्–भाल–मूल (७.१) | on your brow |
| धनुः | धनुस् (२.१) | his bow |
| रौद्रे | रौद्र (७.१) | in the fierce |
| चक्षुषि | चक्षुस् (७.१) | eye |
| तज्जितः | तद्-जित (१.१) | conquered by that |
| तनुम् | तनु (२.१) | his body |
| अनुभ्राष्ट्रम् | अनुभ्राष्ट्र (२.१) | into the roasting pan |
| च | च | and |
| यः | यद् (१.१) | who |
| चिक्षिपे | चिक्षिपे (√क्षिप् कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | threw |
| निर्विद्य | निर्विद्य (निर्√विद्+ल्यप्) | having become dejected |
| आश्रयदाश्रयम् | आश्रयद–आश्रय (२.१) | you as a refuge for the refuge-giver |
| सः | तद् (१.१) | he |
| वितनुः | वितनु (१.१) | the bodiless one |
| त्वां | युष्मद् (२.१) | you |
| तज्जयाय | तद्-जय (४.१) | for victory over that (eye) |
| अधुना | अधुना | now |
| पत्रालिः | पत्रालि (१.१) | the decorative painting |
| त्वदुरोजशैलनिलया | त्वत्–उरोज–शैल–निलया (१.१) | residing on your mountain-like breasts |
| तत्पर्णशालायते | पर्णशालायते (√तत्-पर्णशाला कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | becomes his hermitage of leaves |
छन्दः
शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| पु | ष्पे | षु | श्चि | कु | रे | षु | ते | श | र | च | यं | त्व | द्भा | ल | मू | ले | ध | नू |
| रौ | द्रे | च | क्षु | षि | त | ज्जि | त | स्त | नु | म | नु | भ्रा | ष्ट्रं | च | य | श्चि | क्षि | पे |
| नि | र्वि | द्या | श्र | य | दा | श्र | यं | स | वि | त | नु | स्त्वां | त | ज्ज | या | या | धु | ना |
| प | त्रा | लि | स्त्व | दु | रो | ज | शै | ल | नि | ल | या | त | त्प | र्ण | शा | ला | य | ते |
| म | स | ज | स | त | त | ग | ||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.