इह किमुषसि पृच्छाशंसिकिंशब्दरूप-
प्रतिनियमितवाचा वायसेनैष पृष्टः
भण फणिभवशास्त्रे तातणः स्थानिनौ
काविति विहिततुहीवागुत्तरः कोकिलोऽभ्-
ऊत्

अन्वयः AI इह उषसि पृच्छा-शंसि-किम्-शब्द-रूप-प्रतिनियमित-वाचा वायसेन एषः कोकिलः किम् पृष्टः? (वायसः पृच्छति) "फणि-भव-शास्त्रे त-अणोः स्थानिनौ कौ? भण" इति । (पृष्टः) कोकिलः विहित-तुही-वाक्-उत्तरः अभूत् ।

Summary AI At dawn, was this cuckoo asked by a crow—whose speech is naturally formed by the question-word 'ka' (caw)—"Tell me, in Panini's grammar, what are the two substitutes for the suffixes 'ta' and 'aṇ'?" The cuckoo then became one who gave the answer with its call 'kuhu' (interpreted as the grammatical substitutes 'tu' and 'hi').

पदच्छेदः AI

इह	इह	here
किम्	किम्	what?
उषसि	उषस् (७.१)	at dawn
पृच्छाशंसिकिंशब्दरूपप्रतिनियमितवाचा	पृच्छा–शंसिन्–किम्–शब्द–रूप–प्रतिनियमित–वाच् (३.१)	by the one whose speech is regulated by the form of the question-word 'kim' (caw)
वायसेन	वायस (३.१)	by the crow
एषः	एतद् (१.१)	this
पृष्टः	पृष्ट (√प्रछ्+क्त, १.१)	was asked
भण	भण (√भण् कर्तरि लोट् (परस्मै.) म.पु. एक.)	tell
फणिभवशास्त्रे	फणिन्–भव–शास्त्र (७.१)	in the grammar of Panini
तातणः	त–अण् (६.२)	of the suffixes 'ta' and 'aṇ'
स्थानिनौ	स्थानिन् (१.२)	the two originals
कौ	किम् (१.२)	which two?
इति	इति	thus
विहिततुहीवागुत्तरः	विहित–तुही–वाच्–उत्तर (१.१)	one who has given the answer with the sound 'kuhu'
कोकिलः	कोकिल (१.१)	the cuckoo
अभूत्	अभूत् (√भू कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	became

छन्दः मालिनी [१५: ननमयय]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५
इ	ह	कि	मु	ष	सि	पृ	च्छा	शं	सि	किं	श	ब्द	रू	प
प्र	ति	नि	य	मि	त	वा	चा	वा	य	से	नै	ष	पृ	ष्टः
भ	ण	फ	णि	भ	व	शा	स्त्रे	ता	त	णः	स्था	नि	नौ	का
वि	ति	वि	हि	त	तु	ही	वा	गु	त्त	रः	को	कि	लो	ऽभूत्
न			न			म			य			य

Other texts to read

किरातार्जुनीयम् भारविः

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

About

Resources

Connect