उडुपरिवृढः पत्या मुक्तामयं यदपीडय-
द्यदपि बिसिनीं भानोर्जायां जहास कुमुद्वती ।
तदुभयमतः शङ्के सङ्कोचितं निजशङ्कया
प्रसरति नवार्के कर्कन्धूफलारुणरोचिषि ॥
उडुपरिवृढः पत्या मुक्तामयं यदपीडय-
द्यदपि बिसिनीं भानोर्जायां जहास कुमुद्वती ।
तदुभयमतः शङ्के सङ्कोचितं निजशङ्कया
प्रसरति नवार्के कर्कन्धूफलारुणरोचिषि ॥
द्यदपि बिसिनीं भानोर्जायां जहास कुमुद्वती ।
तदुभयमतः शङ्के सङ्कोचितं निजशङ्कया
प्रसरति नवार्के कर्कन्धूफलारुणरोचिषि ॥
अन्वयः
AI
यत् उडु-परिवृढः पत्या (चन्द्रेण) मुक्तामयम् अपीडयत्, यत् अपि कुमुद्वती भानोः जायाम् बिसिनीम् जहास, अतः नव-अके कर्कन्धू-फल-अरुण-रोचिषि प्रसरति (सति), तत् उभयम् निज-शङ्कया सङ्कोचितम् (इति) शङ्के ।
Summary
AI
Because the moon tormented the pearl oyster, and the night-lotus laughed at the day-lotus (the sun's wife), I suspect that now, as the new sun with its jujube-red light spreads, both the pearl oyster and the night-lotus have closed up out of fear of retribution.
पदच्छेदः
AI
| उडुपरिवृढः | उडु–परिवृढ (१.१) | The lord of stars (the moon) |
| पत्या | पति (३.१) | by the husband |
| मुक्तामयम् | मुक्तामय (२.१) | the pearl oyster |
| यत् | यद् | because |
| अपीडयत् | अपीडयत् (√पीड् +णिच् कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | tormented |
| यदपि | यद्–अपि | and because |
| बिसिनीम् | बिसिनी (२.१) | the lotus plant |
| भानोः | भानु (६.१) | of the sun |
| जायाम् | जाया (२.१) | wife |
| जहास | जहास (√हस् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | laughed at |
| कुमुद्वती | कुमुद्वती (१.१) | the night-lotus plant |
| तदुभयम् | तद्–उभय (१.१) | both of those |
| अतः | अतः | therefore |
| शङ्के | शङ्के (√शङ्क् कर्तरि लट् (आत्मने.) उ.पु. एक.) | I suspect |
| सङ्कोचितम् | सङ्कोचित (सम्√कुच्+णिच्+क्त, १.१) | has shrunk |
| निजशङ्कया | निज–शङ्का (३.१) | out of its own fear |
| प्रसरति | प्रसरति (प्र√सृ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | spreads |
| नवार्के | नव–अर्क (७.१) | when the new sun |
| कर्कन्धूफलारुणरोचिषि | कर्कन्धू–फल–अरुण–रोचिस् (७.१) | whose light is red like the jujube fruit |
छन्दः
हरिणी [१७: नसमरसलग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| उ | डु | प | रि | वृ | ढः | प | त्या | मु | क्ता | म | यं | य | द | पी | ड | य |
| द्य | द | पि | बि | सि | नीं | भा | नो | र्जा | यां | ज | हा | स | कु | मु | द्व | ती |
| त | दु | भ | य | म | तः | श | ङ्के | स | ङ्को | चि | तं | नि | ज | श | ङ्क | या |
| प्र | स | र | ति | न | वा | र्के | क | र्क | न्धू | फ | ला | रु | ण | रो | चि | षि |
| न | स | म | र | स | ल | ग | ||||||||||
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.