रहसहचरीमेतां राजन्नपि स्त्रितमां क्षणं
तरणिकिरणैः स्तोकान्मुक्तैः समालभते नभः ।
उदधिनिरयद्भास्वत्स्वर्णोदकुम्भदिदृक्षुतां
दधति नलिनं प्रस्थायिन्यः श्रियः कुमुदान्मुदा ॥

अन्वयः AI राजन्, नभः अपि एताम् रहः-सहचरीम् स्त्रितमाम् क्षणम् स्तोक-उन्मुक्तैः तरणि-किरणैः समालभते । प्रस्थायिन्यः श्रियः मुदा कुमुदात् उदधि-निर्यत्-भास्वत्-स्वर्ण-उदकुम्भ-दिदृक्षुताम् दधति (सत्यः) नलिनम् (यान्ति) ।

Summary AI O King, even the sky anoints this most feminine companion of solitude (the evening) for a moment with the faintly remaining rays of the sun. The departing splendors joyfully leave the night-lotus and go to the day-lotus, holding a desire to see the rising sun, like a shining golden water-pot emerging from the ocean.

पदच्छेदः AI

रहः-सहचरीम्	रहस्–सहचरी (२.१)	this companion of solitude
एताम्	एतद् (२.१)	this
राजन्	राजन् (८.१)	O King
अपि	अपि	even
स्त्रितमाम्	स्त्रीतम (२.१)	most feminine
क्षणम्	क्षण (२.१)	for a moment
तरणि-किरणैः	तरणि–किरण (३.३)	with the rays of the sun
स्तोक-उन्मुक्तैः	स्तोक–उन्मुक्त (उद्√मुच्+क्त, ३.३)	faintly remaining
समालभते	समालभते (सम्+आ√लभ् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.)	anoints
नभः	नभस् (१.१)	the sky
उदधि-निर्यत्-भास्वत्-स्वर्ण-उदकुम्भ-दिदृक्षुताम्	उदधि–निर्यत् (निर्√ई+शतृ)–भास्वत्–स्वर्ण–उदकुम्भ–दिदृक्षुता (√दृश्+सन्+उ+ता, २.१)	the desire to see the shining golden water-pot emerging from the ocean
दधति	दधति (√धा कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.)	holding
नलिनम्	नलिन (२.१)	to the day-lotus
प्रस्थायिन्यः	प्रस्थायिन् (प्र√स्था, १.३)	The departing
श्रियः	श्री (१.३)	splendors
कुमुदात्	कुमुद (५.१)	from the night-lotus
मुदा	मुद् (३.१)	with joy

छन्दः हरिणी [१७: नसमरसलग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
र	ह	स	ह	च	री	मे	तां	रा	ज	न्न	पि	स्त्रि	त	मां	क्ष	णं
त	र	णि	कि	र	णैः	स्तो	का	न्मु	क्तैः	स	मा	ल	भ	ते	न	भः
उ	द	धि	नि	र	य	द्भा	स्व	त्स्व	र्णो	द	कु	म्भ	दि	दृ	क्षु	तां
द	ध	ति	न	लि	नं	प्र	स्था	यि	न्यः	श्रि	यः	कु	मु	दा	न्मु	दा
न			स			म			र			स			ल	ग

Other texts to read

महाभारतम् वेदव्यासः

कुमारसंभवम् कालिदासः

About

Resources

Connect