सानन्तानाप्यतेजःसखनिखिलमरुत्पार्थिवान्दिष्टभाज-
श्चित्तेनाशाजुषस्तान्सममसमगुणान्मुञ्चती गूढभावा ।
पारेवाग्वर्तिरूपं पुरुषमनु चिदम्भोधिमेकं शुभाङ्गी
निःसीमानन्दमासीदुपनिषदुपमा तत्परीभूय भूयः ॥
सानन्तानाप्यतेजःसखनिखिलमरुत्पार्थिवान्दिष्टभाज-
श्चित्तेनाशाजुषस्तान्सममसमगुणान्मुञ्चती गूढभावा ।
पारेवाग्वर्तिरूपं पुरुषमनु चिदम्भोधिमेकं शुभाङ्गी
निःसीमानन्दमासीदुपनिषदुपमा तत्परीभूय भूयः ॥
श्चित्तेनाशाजुषस्तान्सममसमगुणान्मुञ्चती गूढभावा ।
पारेवाग्वर्तिरूपं पुरुषमनु चिदम्भोधिमेकं शुभाङ्गी
निःसीमानन्दमासीदुपनिषदुपमा तत्परीभूय भूयः ॥
अन्वयः
AI
गूढ-भावा उपनिषद्-उपमा शुभ-अङ्गी सा (दमयन्ती) अनन्त-अनाप्य-तेजः-सख-निखिल-मरुत्-पार्थिवान् दिष्ट-भाजः आशा-जुषः असम-गुणान् तान् (देवान्) चित्तेन समम् मुञ्चती, तत् भूयः परीभूय, पारे-वाक्-वर्ति-रूपम् एकम् चित्-अम्भोधिम् पुरुषम् अनु निःसीम-आनन्दम् आसीत् ।
Summary
AI
That auspicious-limbed Damayanti, comparable to the Upanishads and with her intentions hidden, mentally and simultaneously rejected those gods—Indra, Agni, Vayu, and Yama—who, despite their splendor, were bound by fate, attached to desires, and possessed of unequal qualities. Transcending them, she attained limitless bliss by focusing on that one Purusha (Nala), who was like an ocean of consciousness, his form beyond the reach of speech.
पदच्छेदः
AI
| सा | तद् (१.१) | she |
| अनन्त | अनन्त | endless |
| अनाप्य | अनाप्य (√आप्+यत्) | unattainable |
| तेजः | तेजस् | splendor (Agni) |
| सख | सख | friend (Indra) |
| निखिल | निखिल | all |
| मरुत् | मरुत् | wind (Vayu) |
| पार्थिवान् | पार्थिव (२.३) | and the king (Yama) |
| दिष्ट | दिष्ट | fate |
| भाजः | भाज् (२.३) | bound by |
| चित्तेन | चित्त (३.१) | with her mind |
| आशा | आशा | desires |
| जुषः | जुष् (२.३) | attached to |
| तान् | तद् (२.३) | them |
| समम् | समम् | simultaneously |
| असम | असम | unequal |
| गुणान् | गुण (२.३) | having qualities |
| मुञ्चती | मुञ्चन्ती (√मुच्+शतृ, १.१) | leaving |
| गूढ | गूढ (√गुह्+क्त) | hidden |
| भावा | भाव (१.१) | whose intention |
| पारे | पार | beyond |
| वाक् | वाच् | speech |
| वर्ति | वर्तिन् | existing |
| रूपम् | रूप (२.१) | whose form |
| पुरुषम् | पुरुष (२.१) | the Purusha (Nala) |
| अनु | अनु | towards |
| चित् | चित् | consciousness |
| अम्भोधिम् | अम्भोधि (२.१) | the ocean of |
| एकम् | एक (२.१) | the one |
| शुभ | शुभ | auspicious |
| अङ्गी | अङ्गी (१.१) | limbed one |
| निःसीम | निःसीम | limitless |
| आनन्दम् | आनन्द (२.१) | blissfully |
| आसीत् | आसीत् (√अस् कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | she became |
| उपनिषद् | उपनिषद् | Upanishad |
| उपमा | उपमा (१.१) | comparable to |
| तत् | तद् | that |
| परीभूय | परीभूय (परि√भू+ल्यप्) | having transcended |
| भूयः | भूयस् | greatly |
छन्दः
स्रग्धरा [२१: मरभनययय]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ | १४ | १५ | १६ | १७ | १८ | १९ | २० | २१ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| सा | न | न्ता | ना | प्य | ते | जः | स | ख | नि | खि | ल | म | रु | त्पा | र्थि | वा | न्दि | ष्ट | भा | ज |
| श्चि | त्ते | ना | शा | जु | ष | स्ता | न्स | म | म | स | म | गु | णा | न्मु | ञ्च | ती | गू | ढ | भा | वा |
| पा | रे | वा | ग्व | र्ति | रू | पं | पु | रु | ष | म | नु | चि | द | म्भो | धि | मे | कं | शु | भा | ङ्गी |
| निः | सी | मा | न | न्द | मा | सी | दु | प | नि | ष | दु | प | मा | त | त्प | री | भू | य | भू | यः |
| म | र | भ | न | य | य | य | ||||||||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.