आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा
शापस्यान्ते विगलितशुचा या मयोन्मोचनीया ।
स्पर्शक्लिष्टामयमितनखेनासकृत्सारयन्तीं
गण्डाभोगात्कठिनविषमादेकवेणीं करेण ॥

अन्वयः AI या आद्ये विरह-दिवसे दाम हित्वा बद्धा, शापस्य अन्ते विगलित-शुचा मया या उन्मोचनीया, कठिन-विषमात् गण्ड-आभोगात् स्पर्श-क्लिष्टाम् अ-यमित-नखेन एक-वेणीं करेण असकृत् सारयन्तीम् (तां पश्य) ।

Summary AI Observe her as she repeatedly brushes away with her hand—bearing untrimmed nails—the single braid from her rough and uneven cheek. That braid, tied on the first day of separation after discarding flower-garlands, is to be untied by me when my grief vanishes at the curse's end.

सारांश AI विरह के पहले दिन जो चोटी बांधी गई थी और जिसे शाप के अंत में मुझे ही खोलना है, वह रूखी और कठिन हो गई होगी। वह अपने न बढ़े हुए नाखूनों वाले हाथ से उस चोटी को बार-बार अपने गालों से हटा रही होगी।

वल्लभदेवः तां सखीमुन्निद्रा सतीं त्वमत: कारणान्निशीथेऽर्धरात्रे मत्संदेशैः सुखयितुं पश्येर्न तु दिवसे । कुत इत्याह । सव्यापारत्वादहनि तां विरहो न तथा दुःखयेद्यथा रात्रौ शङ्के संभावये । यतो निर्विनोदां चित्रव्यापारादिवर्जिताम् । अत एव गुरुतरशुचमतिदुःखिताम् । कोदृशीं ताम् । एवंविधामेकां वेणीं कठोरपरुषात्कपोलफलकादघटितकरजेन पाणिना मारयन्तीमालोकार्थमपास्यन्तीम् । कीदृशीं वेणीम् । याद्ये प्रथमे विरहदिवसे वियोगदिने चूडाशेखरमपास्य तया वेष्टिता । या च नष्टशोकेन मया मोचमीया । एवं ह्येष विरहाचारः । स्नेहाभावाच्च स्पर्शे क्लिष्टां परुषाम् । त्वं कीदृशः । अवनी भुवि न तु खट्टायां यच्छयनं तल्पे तस्यासन्ने निकटे वातायने गवाक्षे तिष्ठति यः स तथोक्तः ॥

पदच्छेदः AI

आद्ये	आद्य (७.१)	on the first
बद्धा	बद्ध (√बन्ध्+क्त, १.१)	was tied
विरहदिवसे	विरह–दिवस (७.१)	on the day of separation
या	यद् (१.१)	which
शिखा	शिखा (१.१)	braid of hair
दाम	दामन् (२.१)	garlands
हित्वा	हित्वा (√धा+क्त्वा)	having abandoned
शापस्य	शाप (६.१)	of the curse
अन्ते	अन्त (७.१)	at the end
विगलितशुचा	विगलित–शुच् (३.१)	by me whose sorrow has vanished
या	यद् (१.१)	which
मया	अस्मद् (३.१)	by me
उन्मोचनीया	उन्मोचनीय (उद्√मुच्+अनीयर्, १.१)	is to be untied
स्पर्शक्लिष्टाम्	स्पर्श–क्लिष्ट (२.१)	rough to the touch
अयमितनखेन	अयमित–नख (३.१)	with untrimmed nails
असकृत्	असकृत्	repeatedly
सारयन्तीम्	सारयन्तीम् (√सृ+णिच्+शतृ, २.१)	pushing back
गण्डाभोगात्	गण्ड–आभोग (५.१)	from the expanse of the cheek
कठिनविषमात्	कठिन–विषम (५.१)	which is hard and rough
एकवेणीम्	एक–वेणी (२.१)	the single braid
करेण	कर (३.१)	with her hand

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
आ	द्ये	ब	द्धा	वि	र	ह	दि	व	से	या	शि	खा	दा	म	हि	त्वा
शा	प	स्या	न्ते	वि	ग	लि	त	शु	चा	या	म	यो	न्मो	च	नी	या
स्प	र्श	क्लि	ष्टा	म	य	मि	त	न	खे	ना	स	कृ	त्सा	र	य	न्तीं
ग	ण्डा	भो	गा	त्क	ठि	न	वि	ष	मा	दे	क	वे	णीं	क	रे	ण
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

ऋतुसंहारम् कालिदासः

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

About

Resources

Connect