मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं
प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदज्यम् ।
सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः कामिलक्ष्येष्वमोघै-
स्तस्यारम्भश्चतुरवनिताविभ्रमैरेव सिद्धः ॥

अन्वयः AI यत्र धन-पति-सखं देवं साक्षात् वसन्तं च मत्वा मन्मतः भयात् षट्पद-ज्यं चापं प्रायः न वहति, तस्य आरम्भः स-भ्रू-भङ्ग-प्रहित-नयनैः कामि-लक्ष्येषु अमोघैः चतुर-वनिता-विभ्रमैः एव सिद्धः।

Summary AI Because Lord Śiva, the friend of Kubera, and Spring reside there in person, Manmatha usually does not carry his bee-stringed bow out of fear. His purpose is achieved solely by the amorous gestures of clever women, whose glances from flickering eyebrows are unfailing targets for lovers.

सारांश AI शिव के भय से कामदेव वहाँ अपना धनुष नहीं उठाते। वहाँ की सुंदरियों के कटाक्ष और भौहों के इशारे ही प्रेमियों को वश में करने के लिए पर्याप्त सिद्ध होते हैं।

वल्लभदेवः यत्र पुर्यां साक्षादासीनं हरमवेत्य स्मरः षट्पदज्यं षटपदमौर्वीकं धनुः प्रायेण भयान्नादत्ते । स्वव्यापारान्न कुरुत इत्यर्थः । कथं तर्हि मिथुनेष्वन्योन्यं प्रेमेत्याह । तस्य कामचापस्यारम्भो व्यापारः प्रवीणाङ्गनाविलासैरेव संपद्यते । कीदृशः । कामिलक्ष्येषु सभ्रूभङ्गानि प्रहितानि क्षिप्तानि नयनानि येषु । तथामोघैरवन्ध्यैः कार्यकारिभिः । तदेतेन युवतिप्रावीण्यमुक्तम् ॥

पदच्छेदः AI

मत्वा	मत्वा (√मन्+क्त्वा)	having considered
देवम्	देव (२.१)	the god (Kubera)
धनपतिसखम्	धनपति–सखि (२.१)	the friend of the lord of wealth (Shiva)
यत्र	यत्र	where
साक्षात्	साक्षात्	in person
वसन्तम्	वसन्तम् (√वस्+शतृ, २.१)	residing
प्रायः	प्रायस्	mostly/generally
चापम्	चाप (२.१)	bow
न	न	not
वहति	वहति (√वह् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	wields
भयात्	भय (५.१)	out of fear
मन्मथः	मन्मथ (१.१)	the God of Love
षट्पदज्यम्	षट्पद–ज्या (२.१)	which has a string of bees
सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः	स–भ्रूभङ्ग–प्रहित (√प्रहित+क्त)–नयन (३.३)	by glances sent with knitted brows
कामिलक्ष्येषु	कामिन्–लक्ष्य (७.३)	on the targets of lovers
अमोघैः	अमोघ (३.३)	which are infallible
तस्य	तद् (६.१)	His
आरम्भः	आरम्भ (१.१)	undertaking
चतुरवनिताविभ्रमैः	चतुर–वनिता–विभ्रम (३.३)	by the charming gestures of clever women
एव	एव	indeed
सिद्धः	सिद्धः (√सिध्+क्त, १.१)	is accomplished

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
म	त्वा	दे	वं	ध	न	प	ति	स	खं	य	त्र	सा	क्षा	द्व	स	न्तं
प्रा	य	श्चा	पं	न	व	ह	ति	भ	या	न्म	न्म	थः	ष	ट्प	द	ज्यम्
स	भ्रू	भ	ङ्ग	प्र	हि	त	न	य	नैः	का	मि	ल	क्ष्ये	ष्व	मो	घै
स्त	स्या	र	म्भ	श्च	तु	र	व	नि	ता	वि	भ्र	मै	रे	व	सि	द्धः
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

ऋतुसंहारम् कालिदासः

About

Resources

Connect