संतप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद प्रियायाः
संदेशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य ।
गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या ॥

अन्वयः AI हे पयोद! त्वं संतप्तानां शरणम् असि, तत् धन-पति-क्रोध-विश्लेषितस्य मे संदेशं प्रियायाः (समीपं) हर। ते यक्ष-ईश्वराणां अलका नाम वसतिः गन्तव्या, बाह्य-उद्यान-स्थित-हर-शिरः-चन्द्रिका-धौत-हर्म्या (सा)।

Summary AI Addressing the cloud as a refuge for the distressed, the yakṣa asks it to carry a message to his beloved, from whom he is separated by Kubera's wrath. Its destination is Alakā, the city of the yakṣa lords, where the palaces are bathed in the moonlight from the crescent on Śiva’s head in the outer gardens.

सारांश AI हे मेघ! तुम विरह की तपन से जलने वालों के शरणदाता हो, इसलिए कुबेर के क्रोध से विलग हुए मेरा संदेश मेरी प्रिया तक पहुँचा दो। तुम्हें यक्षों के निवास स्थान अलकापुरी जाना है, जहाँ के महलों को उद्यान में स्थित शिव के मस्तक की चन्द्रिका धोती रहती है।

वल्लभदेवः हे पयोद संतप्तानामम्बुदानेन त्वं यदा शरणं त्राणं भवसि तन्ममापि विरहसंतप्तस्य संदेशं वार्तां प्रियायाः सकाशं हर नय प्रापय । धनपतिक्रोधविश्लेषितस्येति संतप्तत्वप्रतिपादनम् । क्व मया गन्तव्यमित्याह । गुह्यकाधिपानां वसतिरलका नाम पुरी ते गन्तव्या यातव्या । न च सा दुर्ज्ञानेत्याह' । बाह्योद्याने कैलासोपवने । बाह्यं च तदुदवानं च । तत्र स्थितो यो हरस्तस्य शिरश्चन्द्रिकया धौतानि हर्म्याणि यत्र सा दिनेऽपि विक्षालितसौधा । त इति कृत्यानां कर्तरि वा ॥

पदच्छेदः AI

संतप्तानां	संतप्त (सम्√तप्+क्त, ६.३)	of the afflicted
त्वम्	युष्मद् (१.१)	you
असि	असि (√अस् कर्तरि लट् (परस्मै.) म.पु. एक.)	are
शरणं	शरण (१.१)	a refuge
तत्	तत्	therefore
पयोद	पयोद (८.१)	O cloud
प्रियायाः	प्रिया (६.१)	of my beloved
संदेशं	संदेश (२.१)	message
मे	अस्मद् (६.१)	my
हर	हर (√हृ कर्तरि लोट् (परस्मै.) म.पु. एक.)	carry
धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य	धनपति–क्रोध–विश्लेषित (६.१)	of me, who has been separated by the anger of the lord of wealth (Kubera)
गन्तव्या	गन्तव्य (√गम्+तव्य, १.१)	to be gone to
ते	युष्मद् (३.१)	by you
वसतिः	वसति (१.१)	the abode
अलका	अलका (१.१)	Alaka
नाम	नाम	by name
यक्षेश्वराणाम्	यक्ष–ईश्वर (६.३)	of the lords of the Yakshas
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या	बाह्य–उद्यान–स्थित–हर–शिरस्–चन्द्रिका–धौत–हर्म्य (१.१)	whose mansions are whitened by the moonlight from the crescent on Shiva's head, who is situated in the outer garden

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
सं	त	प्ता	नां	त्व	म	सि	श	र	णं	त	त्प	यो	द	प्रि	या	याः
सं	दे	शं	मे	ह	र	ध	न	प	ति	क्रो	ध	वि	श्ले	षि	त	स्य
ग	न्त	व्या	ते	व	स	ति	र	ल	का	ना	म	य	क्षे	श्व	रा	णां
बा	ह्यो	द्या	न	स्थि	त	ह	र	शि	र	श्च	न्द्रि	का	धौ	त	ह	र्म्या
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

ऋतुसंहारम् कालिदासः

About

Resources

Connect