ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी
पुत्रप्रीत्या कुवलयपदप्रापि कर्णे करोति ।
धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूरं
पश्चादद्रिग्रहणगुरुभिर्गर्जितैर्नर्तयेथाः ॥

अन्वयः AI भवानी पुत्र-प्रीत्या यस्य ज्योतिः-लेखा-वलयि गलितं बर्हं कुवलय-पद-प्रापि कर्णे करोति, पावकेः तं धौत-अपाङ्गं हर-शशि-रुचा मयूरं पश्चात् अद्रि-ग्रहण-गुरुभिः गर्जितैः नर्तयेथाः।

Summary AI You should cause the peacock of Kārttikeya to dance with your thundering echoes amplified by the mountains. This peacock, whose outer eye-corners are brightened by the light of Śiva’s crescent moon, has shed a plume circled with light which Pārvatī places on her ear like a blue lotus out of motherly affection.

सारांश AI कार्तिकेय के उस मयूर को अपने गर्जन से नचाना, जिसके गिरे हुए चमकदार पंखों को पार्वती पुत्र-प्रेम के कारण कानों में धारण करती हैं। शिव के मस्तक के चंद्रमा की चांदनी से उस मयूर की आँखों के कोर उज्वल हो गए हैं।

वल्लभदेवः पश्चादनन्तरं पावकेः स्कन्दस्य तं वाहनं मयूरं गर्जितैर्नर्तयेथा लास्यं कारयेथाः । जलदरवनिशमनाद्धि बर्हिणो नृत्यन्ति । तमित्युक्तम् । कं तमित्याह । यस्य गलितं भ्रष्टं बर्हं पक्षं गौरी पुत्रप्रीत्या कर्णे करोत्यवतंसीकुरुते । तच्च कुवलयपदप्राप्युत्पलस्थानारूढम् । ज्योतिर्लेखावलयं तेजोराजिमण्डलं विद्यते यस्य तत्तथोक्तम् । हरशशिरुचा शिवशिरश्चन्द्रश्चन्द्रिकया धौतापाङ्गं क्षालितनेत्रान्तम् । गर्जितैः कीदृशैः । अद्रिग्रहणगुरुभिः पर्वतप्राप्तिपीवरैः । अद्रिग्रहणशब्दे न कर्तृपष्ठीसमासः । नर्तयेथा इति न पादमीत्यादिनात्मनेपदम् ॥

पदच्छेदः AI

ज्योतिर्लेखावलयि	ज्योतिस्–लेखा–वलयिन् (२.१)	encircled by a line of light
गलितम्	गलित (√गल्+क्त, २.१)	fallen
यस्य	यद् (६.१)	whose
बर्हम्	बर्ह (२.१)	feather
भवानी	भवानी (१.१)	Bhavani (Parvati)
पुत्रप्रीत्या	पुत्र–प्रीति (३.१)	out of love for her son
कुवलयपदप्रापि	कुवलय–पद–प्रापिन् (२.१)	which attains the status of a blue lotus
कर्णे	कर्ण (७.१)	in the ear
करोति	करोति (√कृ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	places
धौतापाङ्गम्	धौत–अपाङ्ग (२.१)	whose outer corners of the eyes are washed
हरशशिरुचा	हर–शशिन्–रुच् (३.१)	by the light of Shiva's moon
पावकेः	पावकि (२.१)	the son of Agni (Skanda's peacock)
तम्	तद् (२.१)	that
मयूरम्	मयूर (२.१)	peacock
पश्चात्	पश्चात्	afterwards
अद्रिग्रहणगुरुभिः	अद्रि–ग्रहण–गुरु (३.३)	heavy with the echo from the mountains
गर्जितैः	गर्जित (३.३)	with thunderings
नर्तयेथाः	नर्तयेथाः (√नृत् +णिच् कर्तरि विधिलिङ् (आत्मने.) म.पु. एक.)	you should make dance

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
ज्यो	ति	र्ले	खा	व	ल	यि	ग	लि	तं	य	स्य	ब	र्हं	भ	वा	नी
पु	त्र	प्री	त्या	कु	व	ल	य	प	द	प्रा	पि	क	र्णे	क	रो	ति
धौ	ता	पा	ङ्गं	ह	र	श	शि	रु	चा	पा	व	के	स्तं	म	यू	रं
प	श्चा	द	द्रि	ग्र	ह	ण	गु	रु	भि	र्ग	र्जि	तै	र्न	र्त	ये	थाः
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

ऋतुसंहारम् कालिदासः

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

About

Resources

Connect