तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो-
रन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ।
मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे ॥

अन्वयः AI कौतुक-आधान-हेतोः तस्य पुरः कथम् अपि चिरं स्थित्वा राज-राजस्य अनुचरः अन्तर्-बाष्पः (सन्) दध्यौ। मेघ-आलोके सुखिनः अपि चेतः अन्यथा-वृत्ति भवति, कण्ठ-आश्लेष-प्रणयिनि जने दूर-संस्थे (सति) किं पुनः?

Summary AI Standing with great effort before the cloud that stirs longing, the attendant of Kubera remained pensive for a long time while suppressing his tears. Even a happy person’s mind undergoes a change of mood upon seeing a cloud; how much more so when the person one longs to embrace is far away?

सारांश AI कुबेर के उस सेवक यक्ष ने कौतुक जगाने वाले मेघ के सामने जैसे-तैसे खड़े होकर आंसुओं को रोकते हुए देर तक विचार किया। मेघ को देखकर सुखी व्यक्ति का मन भी व्याकुल हो जाता है, फिर जिसका कंठ-आलिंगन चाहने वाला प्रियजन दूर हो, उसकी तो बात ही क्या है।

वल्लभदेवः तस्य जीमूतस्य पुरोऽग्रतः कथमपि स्थित्वा राजराजस्य वैश्रवणस्यानुचरो भृत्योऽन्तर्बाष्पोऽस्रुकण्ठः किमप्यज्ञायमानं वस्तु चिरं दध्यावचिन्तयत् । कीदृशस्य । कौतुकाधानहेतोः केतकाख्यष्पजननकारणस्य । प्रावृषि तेषामुद्भवात् । अथ जलददर्शनमात्रेण कस्मादस्यान्तर्बाष्पत्वं ध्यानं चेत्याह । सुखिनोऽप्यवियुक्तस्यापि मेघालोके वर्षाकाले चेतोऽन्यथावृक्ति सविपर्ययमनल्पोत्कण्ठासंकुलम् । किं पुनः कण्ठाश्लेषप्रणयिनि प्रियतमाख्ये जने दूरवर्तिनि सति । वर्षासमयमागतमवलोक्य स्वस्था अपि यत्रोत्कण्ठन्ते तत्र विरहिणां का कथेत्यर्थः । कण्ठाश्लेष एव प्रणयोऽर्थिता विद्यते यस्य । मेघा आलोक्यन्ते यस्मिन्निति वर्षाः । स्वरूपात्प्रच्युतावस्थमन्यथावृत्ति ॥

पदच्छेदः AI

तस्य	तद् (६.१)	of it (the cloud)
स्थित्वा	स्थित्वा (√स्था+क्त्वा)	having stood
कथम्	कथम्	somehow
अपि	अपि	even
पुरः	पुरस्	before
कौतुकाधानहेतोः	कौतुक–आधान–हेतु (६.१)	which was the cause of his intense longing
अन्तर्बाष्पः	अन्तर्–बाष्प (१.१)	with tears held within
चिरम्	चिरम्	for a long time
अनुचरः	अनुचर (१.१)	the attendant
राजराजस्य	राजराज (६.१)	of the king of kings (Kubera)
दध्यौ	दध्यौ (√ध्यै कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	pondered
मेघालोके	मेघ–आलोक (७.१)	at the sight of a cloud
भवति	भवति (√भू कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	becomes
सुखिनः	सुखिन् (६.१)	of a happy person
अपि	अपि	even
अन्यथावृत्ति	अन्यथा–वृत्ति (१.१)	of a different disposition
चेतः	चेतस् (१.१)	the mind
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि	कण्ठ–आश्लेष–प्रणयिन् (७.१)	longing for a neck-embrace
जने	जन (७.१)	when the person
किम्	किम्	what
पुनः	पुनर्	then
दूरसंस्थे	दूर–संस्थित (७.१)	is far away

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
त	स्य	स्थि	त्वा	क	थ	म	पि	पु	रः	कौ	तु	का	धा	न	हे	तो
र	न्त	र्बा	ष्प	श्चि	र	म	नु	च	रो	रा	ज	रा	ज	स्य	द	ध्यौ
मे	घा	लो	के	भ	व	ति	सु	खि	नो	ऽप्य	न्य	था	वृ	त्ति	चे	तः
क	ण्ठा	श्ले	ष	प्र	ण	यि	नि	ज	ने	किं	पु	न	र्दू	र	सं	स्थे
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

ऋतुसंहारम् कालिदासः

About

Resources

Connect