वेणीभूतप्रतनुसलिलां तामतीतस्य सिन्धुं
पाण्डुच्छायां तटरुहतरुभ्रंशिभिर्जीर्णपर्णैः ।
सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्तीं
कार्श्यं येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ॥

अन्वयः AI सुभग विरहावस्थया ते सौभाग्यं व्यञ्जयन्तीं तटरुहतरुभ्रंशिभिः जीर्णपर्णैः पाण्डुच्छायं वेणी-भूत-प्रतनु-सलिलां ताम् सिन्धुम् अतीतस्य तव येन विधिना सा कार्श्यं त्यजति सः त्वया एव उपपाद्यः।

Summary AI O fortunate one! After crossing the Sindhu river, which appears pale due to withered leaves falling from trees and has a thin stream like a single braid of hair, you must take action. Her state reveals her love for you through the pangs of separation. You alone must find the means to restore her from this emaciated condition by showering your rains.

सारांश AI विरह में चोटी की तरह पतली धारा वाली और सूखे पत्तों से पीली पड़ी सिन्धु नदी की दुर्बलता को दूर करना तुम्हारा कर्तव्य है। तुम वह उपाय करना जिससे वह पुनः अपने सौभाग्य और पूर्णता को प्राप्त कर सके।

वल्लभदेवः हे सुभग तां निर्विध्यां कार्श्यं कर्तृ येन विधिना प्रकारेण प्रकृतिस्थं त्यजति स विधिर्भवतैव संपाद्यः । वर्षेस्तत्रेवेत्यर्थः । एवं हि तोयपूरागमान्नदी कृशा न भवति । कस्मात्कार्श्यत्यागाय तत्र वर्षामीत्याह । यतसतवातीतस्य विरहावस्थया सौभाग्यं वाज्जभ्यं व्यञ्जयन्तीं कथयन्तीम् । तथा हि त्वद्विरहेण वेणीभूतं प्रतनुत्वात्सलिलं यस्याः । वेणी केशपाशः । तथा तटरुहेभ्यस्तीरजेभ्यस्तरुभ्यो भ्रष्टैर्जीर्णपर्णैःर्जर्जरकिसलयैः पाण्डुरीभुताम् । प्रियविरहे हि नारी तनुः पाण्डुश्च भवति ॥

पदच्छेदः AI

वेणीभूतप्रतनुसलिलाम्	वेणीभूत–प्रतनु–सलिला (२.१)	whose thin water has become like a single braid
ताम्	तद् (२.१)	that
अतीतस्य	अतीत (अति√इ+क्त, ६.१)	of you who has passed by
सिन्धुम्	सिन्धु (२.१)	the Sindhu river
पाण्डुच्छायाम्	पाण्डु–छाया (२.१)	pale-hued
तटरुहतरुभ्रंशिभिः	तटरुह–तरु–भ्रंशिन् (३.३)	by the fallen leaves from the trees growing on its banks
जीर्णपर्णैः	जीर्ण–पर्ण (३.३)	with withered leaves
सौभाग्यम्	सौभाग्य (२.१)	devotion
ते	युष्मद् (६.१)	your
सुभग	सुभग (८.१)	O fortunate one
विरहावस्थया	विरह–अवस्था (३.१)	by the state of separation
व्यञ्जयन्तीं	व्यञ्जयन्ती (वि√अञ्ज्+शतृ+णिच्, २.१)	revealing
कार्श्यम्	कार्श्य (२.१)	emaciation
येन	यद् (३.१)	by which
त्यजति	त्यजति (√त्यज् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	she gives up
विधिना	विधि (३.१)	means
सः	तद् (१.१)	that
त्वया	युष्मद् (३.१)	by you
एव	एव	alone
उपपाद्यः	उपपाद्य (उप√पद्+ण्यत्, १.१)	is to be brought about

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
वे	णी	भू	त	प्र	त	नु	स	लि	लां	ता	म	ती	त	स्य	सि	न्धुं
पा	ण्डु	च्छा	यां	त	ट	रु	ह	त	रु	भ्रं	शि	भि	र्जी	र्ण	प	र्णैः
सौ	भा	ग्यं	ते	सु	भ	ग	वि	र	हा	व	स्थ	या	व्य	ञ्ज	य	न्तीं
का	र्श्यं	ये	न	त्य	ज	ति	वि	धि	ना	स	त्व	यै	वो	प	पा	द्यः
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

ऋतुसंहारम् कालिदासः

About

Resources

Connect