त्वामासारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ध्ना
वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः ।
न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय
प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोच्चैः ॥

अन्वयः AI आसार-प्रशमित-वन-उपप्लवं त्वाम् अध्व-श्रम-परिगतं सानुमान् आम्रकूटः साधु मूर्ध्ना वक्ष्यति। प्रथम-सुकृत-अपेक्षया मित्रे संश्रयाय प्राप्ते (सति) क्षुद्रः अपि विमुखः न भवति, यः तथा उच्चैः (सः) किं पुनः?

Summary AI Mount Āmrakūṭa will respectfully bear the cloud on its peak when it is weary, as the cloud would have extinguished the mountain's forest fires with rain. Even a lowly person does not turn away a friend seeking help, remembering past favors; surely a lofty mountain would not do so.

सारांश AI अपनी वर्षा से वनाग्नि शांत करने वाले तुम जब मार्ग की थकान से चूर होकर आम्रकूट पर्वत पर पहुँचोगे, तो वह तुम्हें अपने मस्तक पर धारण करेगा। पुराने उपकार को याद रखकर नीच व्यक्ति भी मित्र के आने पर विमुख नहीं होता, फिर वह ऊँचा पर्वत तो महान है।

वल्लभदेवः अध्वश्रमेण परिगतं व्याप्तं भवन्तं सानुमानद्रिराम्रकूटो मूर्ध्ना शृङ्गेण साधु मम्यग्वक्ष्यति धारयिष्यति । यत आसारेण प्रशमितवनोपप्लवस्त्वम् । त्वया ह्यस्य वेगवर्षेण दावाग्निर्निर्वापितः । किमित्येतावता शिरसा वहनमित्याह । न क्षुद्रोऽपीत्यादि । संश्रयाय वासार्थं सुहृद्यायाते सति क्षुद्रोऽपि दुर्जनोऽपि विमुखो न भवति । किं पुनर्यस्तथा तेन प्रकारेणोच्चैरुन्नतः । कुतः । प्रथमसुकृतापेक्षया । आदावेतेन मे महदुपकृतम् । इदानीमेतस्याहं प्रत्युपकरोमीति पूर्वोपकार प्रत्यालोचनया न पराङ्मुखीभावः । क्षुद्रः खलो ह्रस्वश्च । उच्चैः प्रांशुर्महामनाश्च । वक्ष्यतीति वहेरूपम् । सानुमान् पर्वतः । तथेत्यनेनोच्चैस्त्वस्य प्रसिद्धिमाह ॥

पदच्छेदः AI

त्वाम्	युष्मद् (२.१)	you
आसारप्रशमितवनोपप्लवं	आसार–प्रशमित–वन–उपप्लव (२.१)	who have quelled the forest fire with a downpour
साधु	साधु	respectfully
मूर्ध्ना	मूर्धन् (३.१)	on its head (peak)
वक्ष्यति	वक्ष्यति (√वह् कर्तरि लृट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	will bear
अध्वश्रमपरिगतं	अध्वन्–श्रम–परिगत (२.१)	overcome by the fatigue of the journey
सानुमान्	सानुमत् (१.१)	the mountain
आम्रकूटः	आम्रकूट (१.१)	Amrakuta
न	न	not
क्षुद्रः	क्षुद्र (१.१)	a lowly person
अपि	अपि	even
प्रथमसुकृतापेक्षया	प्रथम–सुकृत–अपेक्षा (३.१)	out of regard for past favors
संश्रयाय	संश्रय (४.१)	for refuge
प्राप्ते	प्राप्त (प्र√आप्+क्त, ७.१)	having come
मित्रे	मित्र (७.१)	a friend
भवति	भवति (√भू कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	becomes
विमुखः	विमुख (१.१)	averse
किं पुनः	किम् पुनर्	what then
यः	यद् (१.१)	one who
तथा	तथा	so
उच्चैः	उच्चैस्	lofty

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
त्वा	मा	सा	र	प्र	श	मि	त	व	नो	प	प्ल	वं	सा	धु	मू	र्ध्ना
व	क्ष्य	त्य	ध्व	श्र	म	प	रि	ग	तं	सा	नु	मा	ना	म्र	कू	टः
न	क्षु	द्रो	ऽपि	प्र	थ	म	सु	कृ	ता	पे	क्ष	या	सं	श्र	या	य
प्रा	प्ते	मि	त्रे	भ	व	ति	वि	मु	खः	किं	पु	न	र्य	स्त	थो	च्चैः
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

ऋतुसंहारम् कालिदासः

About

Resources

Connect