मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो-
र्लब्धायास्ते कथमपि सति स्वप्नसंदर्शनेषु ।
पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां
मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वस्रुलेशाः पतन्ति ॥

अन्वयः AI सति! स्वप्न-सन्दर्शनेषु कथम् अपि लब्धयाः ते निर्दय-आश्लेष-हेतोः आकाश-प्रणिहित-भुजम् माम् पश्यन्तीनाम् स्थली-देवतानाम् मुक्ता-स्थूलाः अस्रु-लेशाः बहुशः तरु-किसलयेषु न पतन्ति (इति) न खलु ।

Summary AI He tells his virtuous wife that when he occasionally finds her in his dreams, he reaches out his arms to the empty sky for a passionate embrace. Watching his pathetic state, the local forest deities are moved to tears. Their teardrops, as large as pearls, frequently fall upon the tender sprouts of the trees out of deep sympathy for his suffering.

सारांश AI स्वप्न में तुम्हें पाकर जब मैं गाढ़ आलिंगन के लिए आकाश में भुजाएँ फैलाता हूँ, तब मेरी वह दशा देखकर वन-देवताओं की आँखों से मोतियों जैसे बड़े-बड़े आँसू वृक्षों की कोपलों पर गिरने लगते हैं।

वल्लभदेवः हे सति गुणवति तव स्वप्ने दैववशात्प्राप्ताया गाढालिङ्गनायाकाशे शून्य एव प्रसारितभुजं मां वीक्षमाणानां वनदेवतानां द्रुमपल्लवेषु मौक्तिकपृथवो वाष्पकणा असकृत् खलु न पतन्ति । अपि तु भ्रश्यन्त्येव । तादृशीं मे दशामालोक्य ता अपि कृपया रुदन्तितरामित्यर्थः ॥

पदच्छेदः AI

माम्	अस्मद् (२.१)	me
आकाशप्रणिहितभुजम्	आकाश–प्रणिहित–भुज (२.१)	with arms stretched out into the sky
निर्दयाश्लेषहेतोः	निर्दय–आश्लेष–हेतु (५.१)	for the sake of a merciless embrace
लब्धायाः	लब्ध (√लभ्+क्त, ६.१)	of you, who has been obtained
ते	युष्मद् (६.१)	of you
कथमपि	कथम्–अपि	somehow
सति	सत् (√अस्+शतृ, ७.१)	being (in the presence of)
स्वप्नसंदर्शनेषु	स्वप्न–संदर्शन (७.३)	in the visions of dreams
पश्यन्तीनाम्	पश्यन्ती (√दृश्+शतृ, ६.३)	of those (goddesses) who are watching
न	न	not
खलु	खलु	indeed
बहुशः	बहुशस्	often
न	न	not
स्थलीदेवतानाम्	स्थली–देवता (६.३)	of the land-deities
मुक्तास्थूलाः	मुक्ता–स्थूल (१.३)	large as pearls
तरुकिसलयेषु	तरु–किसलय (७.३)	on the tree sprouts
अस्रुलेशाः	अस्रु–लेश (१.३)	teardrops
पतन्ति	पतन्ति (√पत् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.)	fall

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
मा	मा	का	श	प्र	णि	हि	त	भु	जं	नि	र्द	या	श्ले	ष	हे	तो
र्ल	ब्धा	या	स्ते	क	थ	म	पि	स	ति	स्व	प्न	सं	द	र्श	ने	षु
प	श्य	न्ती	नां	न	ख	लु	ब	हु	शो	न	स्थ	ली	दे	व	ता	नां
मु	क्ता	स्थू	ला	स्त	रु	कि	स	ल	ये	ष्व	स्रु	ले	शाः	प	त	न्ति
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

ऋतुसंहारम् कालिदासः

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

About

Resources

Connect