श्यामास्वङ्गं चकितहरिणप्रेक्षिते दृष्टिपातं
गण्डच्छायां शशिनि शिखिनां वर्हभारेषु केशान् ।
उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासा-
न्हन्तैकस्थं क्व चिदपि न ते भीरु सादृश्यमस्ति ॥

अन्वयः AI भीरु! श्यामासु अङ्गम्, चकित-हरिण-प्रेक्षिते दृष्टि-पातम्, शशिनि गण्ड-च्छायाम्, शिखिनाम् बर्ह-भारेषु केशान्, प्रतनुषु नदी-वीचिषु भ्रू-विलासान् उत्पश्यामि; हन्त, ते सादृश्यम् क्व चित् अपि एक-स्थम् न अस्ति ।

Summary AI Addressing his wife as "timid one," the Yakṣa describes how he sees glimpses of her beauty scattered in nature: her limbs in śyāmā vines, her glance in the eyes of startled deer, her cheek's glow in the moon, her hair in peacock plumes, and her brow's play in river ripples. However, he laments that her entire likeness is not found united in any single place.

सारांश AI हे भीरु! मैं प्रियंगु लताओं में तुम्हारे अंग, चकित हिरनी के नेत्रों में तुम्हारी दृष्टि, चंद्रमा में तुम्हारे मुख की आभा, मयूर पंखों में तुम्हारे केश और नदी की लहरों में तुम्हारी भौंहों की चंचलता देखता हूँ। किंतु दुःख है कि तुम्हारा पूर्ण सादृश्य एक स्थान पर कहीं नहीं मिलता।

वल्लभदेवः हे भीरु कातरे तव सारूप्यमेकस्थं कष्टं क्वचिदपि न विद्यते । यदालोक्यात्मानं समाश्वासयेयम् । तथा हि श्यामालतामु तवाङ्गमुत्प्रेक्षे । तद्वत्तनुत्वात् । चकित हरिणप्रेक्षणे च दृष्टिपातम् । त्रस्तसारङ्गवच्चटुलावलोकनात् । एवमुत्तरत्र यथायथं योज्यम् । कपोलकान्तिं मृगाङ्क उत्पश्यामि । मयूराणां कलापाटोपेषु कचभरम् । सूक्ष्मसरित्कल्लोलेषु भ्रूविलासान् । भीर्वित्यन्वर्थं नाम नारीणाम् । संज्ञापूर्वको विधिर नित्य इति ह्रस्वगुणाभावः ॥

पदच्छेदः AI

श्यामासु	श्यामा (७.३)	in the Priyangu creepers
अङ्गम्	अङ्ग (२.१)	your body
चकितहरिणप्रेक्षिते	चकित–हरिण–प्रेक्षित (७.१)	in the glance of a startled deer
दृष्टिपातम्	दृष्टि–पात (२.१)	the casting of your glance
गण्डच्छायाम्	गण्ड–छाया (२.१)	the lustre of your cheeks
शशिनि	शशिन् (७.१)	in the moon
शिखिनाम्	शिखिन् (६.३)	of peacocks
वर्हभारेषु	वर्ह–भार (७.३)	in the mass of their tails
केशान्	केश (२.३)	your hair
उत्पश्यामि	उत्पश्यामि (उत्√दृश् कर्तरि लट् (परस्मै.) उ.पु. एक.)	I see
प्रतनुषु	प्रतनु (७.३)	in the slender
नदीवीचिषु	नदी–वीचि (७.३)	in the river-waves
भ्रूविलासान्	भ्रू–विलास (२.३)	the play of your eyebrows
हन्त	हन्त	Alas
एकस्थम्	एकस्थ (२.१)	in one place
क्व	क्व	where
चित्	चित्	any
अपि	अपि	even
न	न	not
ते	युष्मद् (६.१)	your
भीरु	भीरु (८.१)	O timid one
सादृश्यम्	सादृश्य (१.१)	likeness
अस्ति	अस्ति (√अस् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	is

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
श्या	मा	स्व	ङ्गं	च	कि	त	ह	रि	ण	प्रे	क्षि	ते	दृ	ष्टि	पा	तं
ग	ण्ड	च्छा	यां	श	शि	नि	शि	खि	नां	व	र्ह	भा	रे	षु	के	शान्
उ	त्प	श्या	मि	प्र	त	नु	षु	न	दी	वी	चि	षु	भ्रू	वि	ला	सा
न्ह	न्तै	क	स्थं	क्व	चि	द	पि	न	ते	भी	रु	सा	दृ	श्य	म	स्ति
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

ऋतुसंहारम् कालिदासः

हंसदूतम् रूपगोस्वामी

About

Resources

Connect