महाभारतम् — ९.२

वैशंपायन उवाच ।

विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः ॥

M N Dutt Vaishampayana said After the ladies had been sent away, Dhritarashtra, the son of Ambika, sunk into grief greater than that which had afflicted him before, began, O monarch, to bewail.

९.२.२

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनः पुनः ।
विचिन्त्य च महाराज ततो वचनमब्रवीत् ॥

M N Dutt Exhaling smoky breaths and repeatedly shaking his arms and reflecting a little, O monarch, he said these words.

९.२.३

अहो बत महद्दुःखं यदहं पाण्डवान्रणे ।
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै ॥

M N Dutt Dhritarashtra said Alas, O Suta, painful is the news that I hear from you viz., that the Pandavas are all safe and have suffered no loss in battle!

९.२.४

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा ॥

M N Dutt Forsooth, my hard heart is made of the essence of thunder since it breaks not upon hearing of the fall of my sons!

९.२.५

चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च संजय ।
अद्य श्रुत्वा हतान्पुत्रान्भृशं मे दीर्यते मनः ॥

M N Dutt Thinking of their ages, O Sanjaya and of their sports in childhood and learning today that all of them have died, my heart seems to break into pieces!

९.२.६

अन्धत्वाद्यदि तेषां तु न मे रूपनिदर्शनम् ।
पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता ॥

M N Dutt Although owing to my blindness I never saw their forms, still I cherished a great love for them on account of the affection one feels for his children.

९.२.७

बालभावमतिक्रान्तान्यौवनस्थांश्च तानहम् ।
मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तथानघ ॥

M N Dutt Hearing that they had passed out of childhood and entered the period of youth and then of early manhood, I became highly glad, Osinless one.

९.२.८

तानद्य निहताञ्श्रुत्वा हृतैश्वर्यान्हृतौजसः ।
न लभे वै क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः ॥

M N Dutt Hearing today that they have been killed and divested of prosperity and energy, I do not enjoy peace of mind, being overwhelmed with grief on account of the calamity that has befallen them.

९.२.९

एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य सांप्रतम् ।
त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम् ॥

M N Dutt Come, come, O king of kings, to me that am without a lord now! Deprived of you, O mighty-armed one, what will be my condition?

९.२.१०

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्व नु गच्छसि ॥

M N Dutt Having been, O monarch, the refuge of kinsmen and friends, where do you go now, O hero, leaving me that am blind and old?

९.२.११

सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजन्सुमानिता ।
कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः ॥

M N Dutt Where now, O king, is that pity of yours, that love and that respectfulness? Invincible you were in battle, how, alas, have you been killed by the Parthas?

९.२.१२

कथं त्वं पृथिवीपालान्भुक्त्वा तात समागतान् ।
शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा ॥

M N Dutt Why, O sire, leaving all the assembled kings do you lie on the nacked ground, deprived of life, like an ordinary and wretched king?

९.२.१३

को नु मामुत्थितं काल्ये तात तातेति वक्ष्यति ।
महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत् ॥

९.२.१४

परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेनाक्लिन्नलोचनः ।
अनुशाधीति कौरव्य तत्साधु वद मे वचः ॥

M N Dutt Who will now, after I will get up from bed at the proper hour, repeatedly address me in such loving and respectful words as-O father, O father-O great king-O Lord of the world!-and affectionately clasping my neck with tearful eyes, will ask for my orders, saying-Command me, you of Kuru's race!-address me, O son, in that sweet language once inore!

९.२.१५

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रक ।
भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा ॥

M N Dutt O dear child, I heard even these words from your lips, viz.-This wide Earth is cqually ours with Pritha's son!

९.२.१६

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः ।
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजोऽथ बाह्लिकः ॥

९.२.१७

अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः ।
बृहद्बलश्च काशीशः शकुनिश्चापि सौबलः ॥

९.२.१८

म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह ।
सुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा ॥

९.२.१९

भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः ।
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान् ॥

९.२.२०

जलसंधोऽथार्श्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
अलंबुसो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः ॥

९.२.२१

एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम ।
मदर्थमुद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा रणे प्रभो ॥

९.२.२२

येषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः ।
योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः ॥

M N Dutt Stationed on the field amidst these and encircled by my brothers, I will fight against all the Parthas and the Panchalas and the Chedis, O foremost to kings and the son of Draupadi and Satyaki and Kuntibhoja and the Rakshasa Ghatotkacha.

९.२.२३

चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे ।
सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम् ॥

M N Dutt Stationed on the field amidst these and encircled by my brothers, I will fight against all the Parthas and the Panchalas and the Chedis, O foremost to kings and the son of Draupadi and Satyaki and Kuntibhoja and the Rakshasa Ghatotkacha.

९.२.२४

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणे ।
समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम् ।
किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः ॥

M N Dutt Even one amongst these, O king, worked up with anger, is able to resist in battle the Pandavas rushing towards him!

९.२.२५

अथ वा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः ।
योत्स्यन्ति सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे ॥

९.२.२६

कर्णस्त्वेको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान् ।
ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने ॥

९.२.२७

यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः ।
न स संनह्यते राजन्निति मामब्रवीद्वचः ॥

M N Dutt Their leader, the mighty Vasudeva, will not, he has told me, take up arms for them, O king. In this way, O Suta, did Duryodhana often use to speak to me. Hearing what he said, I believed that the Pandavas would be killed in battle.

९.२.२८

तस्याहं वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ ।
युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्मृधे ॥

९.२.२९

तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः ।
व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद्भागधेयतः ॥

९.२.३०

भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान् ।
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम् ॥

९.२.३१

द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः ।
निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद्भागधेयतः ॥

९.२.३२

भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्च संयुगे ।
बाह्लीकश्च महाराज किमन्यद्भागधेयतः ॥

M N Dutt When Bhagadatta, an expert in fighting from the back of elephants, has been killed and when Jayadratha has been slain, what can it be but Fate?

९.२.३३

सुदक्षिणो हतो यत्र जलसंधश्च कौरवः ।
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च किमन्यद्भागधेयतः ॥

M N Dutt When Sudakshina has been slain and Jalasandha of Puru's race, as also Shrutayusha and Ayutayusha, what can it be but Destiny?

९.२.३४

बृहद्बलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः ।
आवन्त्यो निहतो यत्र त्रिगर्तश्च जनाधिपः ।
संशप्तकाश्च बहवः किमन्यद्भागधेयतः ॥

९.२.३५

अलंबुसस्तथा राजन्राक्षसश्चाप्यलायुधः ।
आर्श्यशृङ्गश्च निहतः किमन्यद्भागधेयतः ॥

M N Dutt When king Alambusha and the Rakshasa Alayudha and Rishyashringa's on have been slain, what can it be but Destiny.

९.२.३६

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः ।
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः किमन्यद्भागधेयतः ॥

M N Dutt When the Narayanas have been slain as also the Gopalas, ever invincible in battle and many thousands of Mlecchas, who can it be but Destiny.

९.२.३७

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः ।
निहतः सबलो वीरः किमन्यद्भागधेयतः ॥

M N Dutt When Shakuni the son of Subala and the powerful Uluka, called the gamester's son, at the head of his forces, have been slain, what can it be but Destiny?

९.२.३८

राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः ।
निहता बहवो यत्र किमन्यद्भागधेयतः ॥

९.२.३९

नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र संजय ।
निहताः समरे सर्वे किमन्यद्भागधेयतः ॥

९.२.४०

पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः ।
वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद्भागधेयतः ॥

M N Dutt My mighty, sons and grandsons have been slain, as also my friends and brothers, what can it be but Destiny? Truly man takes his birth, subject to Destiny.

९.२.४१

भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः ।
यश्च भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः ॥

९.२.४२

अहं वियुक्तः स्वैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह संजय ।
कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः ॥

९.२.४३

नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो ।
सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर्ज्ञातिसंक्षये ॥

९.२.४४

न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो वनाभ्युपगमादृते ।
इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय ॥

M N Dutt Nothing else save an exile into the woods can be better for me who am fallen into this plight and who am shorn of my sons, O Sanjaya.

९.२.४५

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि ।
दुःशासनो विशस्तश्च विकर्णश्च महाबलः ॥

M N Dutt When Duryodhana has been slain, Shalya also has been slain in battle, when Dusshasana and Vivingsha and the mighty Vikarna have been slain, how shall I be able to bear the shouts of that Bhimasena who has alone killed a hundred sons of inine in battle?

९.२.४६

कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम् ।
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम ॥

M N Dutt When Duryodhana has been slain, Shalya also has been slain in battle, when Dusshasana and Vivingsha and the mighty Vikarna have been slain, how shall I be able to bear the shouts of that Bhimasena who has alone killed a hundred sons of inine in battle?

९.२.४७

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च ।
दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः ॥

M N Dutt He will frequently speak of the slaughter of Duryodhana in my ears. Burning with grief and sorrow, I shall not be able to withstand his cruel words!"

९.२.४८

एवं स शोकसंतप्तः पार्थिवो हतबान्धवः ।
मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्राधिभिरभिप्लुतः ॥

M N Dutt Vaishampayana said Even thus that king burning with grief and deprived of relatives and kinsmen, repeatedly swooned, overwhelmed with grief consequent on the death of his sons.

९.२.४९

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम् ॥

M N Dutt Having wept for a long time, Dhritarashtra, the son of Ambika, sighted heavily thinking of his defeat.

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

रघुवंशम् कालिदासः

About

Resources

Connect