महाभारतम् — ३.१८७

देव उवाच ।

कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः ।
त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम् ॥

M N Dutt The Deity said: O Brahmana, even the celestials do not know me truly. But as I am pleased with you, I shall tell you how I created the universe.

३.१८७.२

पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः ।
अतो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद्ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥

M N Dutt O Brahmana Rishi, you have filial piety and you have also sought my protection; you have also seen me with your eyes and your Brahmacharya is also great.

३.१८७.३

आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया ।
तेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम तद्ध्ययनं सदा ॥

M N Dutt In days of yore, I called the waters by the name of Nara and because the waters have ever been my Ayana (abode), I am called Narayana.

३.१८७.४

अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः ।
विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥

M N Dutt O foremost of Brahmana, I am Narayana, the source of all things, the eternal, the unchangeable; I am the creator of all things and also the destroyer of all.

३.१८७.५

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः ।
अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा ॥

M N Dutt I am Vishnu, I am Brahma, I am Indra, the lord of the celestials. I am king Vaisravana (Kubera), I am Yama, the king of the deceased spirits.

३.१८७.६

अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिः ।
अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम ॥

M N Dutt O foremost of Brahmanas, I am Shiva, I am Soma, I am Kashyapa, I am the lord of all treated things; I am Dhata, Vidhata, I am the sacrifice embodied.

३.१८७.७

अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने ।
सदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः ॥

३.१८७.८

मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ।
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥

३.१८७.९

पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ।
यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥

३.१८७.१०

चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ।
शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुंधराम् ॥

३.१८७.११

वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा ।
मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता ॥

३.१८७.१२

अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम ।
पिबाम्यपः समाविद्धास्ताश्चैव विसृजाम्यहम् ॥

३.१८७.१३

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संश्रिता विशः ।
पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥

३.१८७.१४

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः ।
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च ॥

३.१८७.१५

यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः ।
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥

३.१८७.१६

सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः ।
मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते ॥

३.१८७.१७

अहं संवर्तको ज्योतिरहं संवर्तको यमः ।
अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तकोऽनिलः ॥

३.१८७.१८

तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले ।
मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥

३.१८७.१९

रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशम् ।
वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥

३.१८७.२०

कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च ।
ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम ॥

M N Dutt O excellent man, know that desire, anger, joy, fear and ignorance are all different forms of myself.

३.१८७.२१

प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्मशोभनम् ।
सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु ॥

M N Dutt O Brahmana, whatever is obtained by men by the practice of truth, charity, asceticism, peace, harmlessness towards all creatures and other such good deeds is obtained through my arrangements. Led by my laws, men rove about within my body, their senses being always overwhelmed by me. They do not move according to their will, they are moved by me,

३.१८७.२२

मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः ।
मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥

३.१८७.२३

सम्यग्वेदमधीयाना यजन्तो विविधैर्मखैः ।
शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥

३.१८७.२४

प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः ।
लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः ॥

३.१८७.२५

तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः ।
दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम् ॥

३.१८७.२६

यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥

M N Dutt O excellent man, at those times when virtue and morality decrease in the world) and sin and immorality increase, I create myself.

३.१८७.२७

दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः ।
राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥

M N Dutt When fearful and vicious-minded Daityas and Rakshasas, that are incapable of being killed by even the foremost of the celestials, are born on earth, I then take my birth in the families of virtuous men. And assuming a human form, 1 restore peace by destroying all evils.

३.१८७.२८

तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् ।
प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम् ॥

M N Dutt When fearful and vicious-minded Daityas and Rakshasas, that are incapable of being killed by even the foremost of the celestials, are born on earth, I then take my birth in the families of virtuous men. And assuming a human form, 1 restore peace by destroying all evils.

३.१८७.२९

सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान् ।
स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया ॥

M N Dutt By my own Maya I create the celestials, the men, the Gandharvas, the Rakshasas and all the mobile and immobile things. And I again destroy them all (when the time comes).

३.१८७.३०

कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम् ।
प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥

M N Dutt For the preservation of virtue and morality I assume a human form and when the times come I assumes form that are inconceivable.

३.१८७.३१

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम ।
रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥

M N Dutt In the Satya Yuga I become white, in the Treta Yuga I become yellow, in the Dvapara I become red and in the Kali Yuga I become black.

३.१८७.३२

त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन्काले भवन्त्युत ।
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः ।
त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥

M N Dutt In that Kali Yuga, the virtue remains only three fourths. When the end of Kali Yuga comes, I assume the fearful form of death and destroy all the three worlds with all their mobile and immobile creatures. I then cover the universe with three steps. I am the soul of the world, I am the source of all happiness.

३.१८७.३३

अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः ।
अभिभूः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥

३.१८७.३४

कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपि वै ।
शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥

३.१८७.३५

एवं प्रणिहितः सम्यङ्मयात्मा मुनिसत्तम ।
सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ॥

M N Dutt O foremost of Rishis, I am the destroyer of all creatures and I am also the cause of all efforts of all creatures. My soul completely pervades all creatures. O chief of Brahmanas, none knows me.

३.१८७.३६

यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज ।
सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥

३.१८७.३७

यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ।
विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥

३.१८७.३८

अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः ।
अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥

३.१८७.३९

यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् ।
तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥

३.१८७.४०

एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम ।
अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते ॥

३.१८७.४१

मया च विप्र दत्तोऽयं वरस्ते ब्रह्मरूपिणा ।
असकृत्परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥

३.१८७.४२

सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् ।
विक्लवोऽसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् ॥

३.१८७.४३

अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा मम ।
दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥

३.१८७.४४

ततोऽसि वक्त्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया ।
आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयोऽपि सुरासुरैः ॥

३.१८७.४५

यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः ।
तावत्त्वमिह विप्रर्षे विश्रब्धश्चर वै सुखम् ॥

M N Dutt O Brahmana Rishi, till then, live here happily and trustfully.

३.१८७.४६

ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे ।
एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद्द्विजसत्तम ॥

M N Dutt O foremost of Brahmanas, when that Grandsire of all creatures will awake. I shall alone create all creatures having bodies, also the firmament, the earth, the light, the atmosphere, the water and also all mobile and immobile creatures on earth.

३.१८७.४७

आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च ।
लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम् ॥

M N Dutt O foremost of Brahmanas, when that Grandsire of all creatures will awake. I shall alone create all creatures having bodies, also the firmament, the earth, the light, the atmosphere, the water and also all mobile and immobile creatures on earth.

मार्कण्डेय उवाच ।

३.१८७.४८

इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः ।
प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥

M N Dutt Markandeya said : O child, having said this that greatly wonderful deity disappeared. I then saw this varied and wonderful creation start into life.

Other texts to read

शिशुपालवधम् माघः

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

About

Resources

Connect