महाभारतम् — ३.१८६

वैशंपायन उवाच ।

ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम् ।
पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

M N Dutt Vaishampayana said : Then Dharmaraja Yudhishthira again asked the illustrious Markandeya in all humility.

नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने ।
न चापीह समः कश्चिदायुषा तव विद्यते ।
वर्जयित्वा महात्मानं ब्राह्मणं परमेष्ठिनम् ॥

M N Dutt "O great Rishi, you have seen many thousands of ages pass away. In this world there is none who is seen to be so long lived as you.

३.१८६.३

अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते ।
त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥

M N Dutt O Brahmana, you worship Brahma at the time of the great dissolution of the universe when this world becomes devoid of sky, the celestials and the Danavas.

३.१८६.४

प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे ।
त्वमेव सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ॥

M N Dutt When that dissolution ceases and the grandsire awakes, you alone, O great Rishi, see the Parameshti (Brahma) duly recreate the four orders of beings after having filled the cardinal points with air and placed the waters in their proper places.

३.१८६.५

चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना ।
वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः ॥

M N Dutt When that dissolution ceases and the grandsire awakes, you alone, O great Rishi, see the Parameshti (Brahma) duly recreate the four orders of beings after having filled the cardinal points with air and placed the waters in their proper places.

३.१८६.६

त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः ।
आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ॥

M N Dutt O foremost of Brahmanas, you have worshipped in his own presence the great Lord and the grandsire of all creatures with your soul in great Samadhi.

३.१८६.७

तस्मात्सर्वान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी ।
न त्वा विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥

M N Dutt Hence through the favour of Parameshti, O Brahmana Rishi, neither death nor old age that causes the destruction of the body has any power over you.

३.१८६.८

यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः ।
नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन ॥

M N Dutt When neither the sun nor the moon nor fire, nor earth, nor air, nor sky, remains,

३.१८६.९

तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे ॥

M N Dutt When the world with its mobile and immobile creation being destroyed looks like an ocean, when the celestials, the Asuras and the great Nagas are destroyed,

३.१८६.१०

शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम् ।
त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥

M N Dutt When (at such a period) the lord of creatures takes his seat on a lotus and sleeps there then you alone remain to worship him.

३.१८६.११

एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं द्विजोत्तम ।
तस्मादिच्छामहे श्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकां कथाम् ॥

M N Dutt O foremost of Brahmanas, you have seen with your own eyes all that happened before. You alone have seen many things by your senses. There is nothing in all the world that is not known to you. Therefore, I eagerly desire to hear all about things.

३.१८६.१२

अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा ॥

मार्कण्डेय उवाच ।

३.१८६.१३

हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे ।
पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥

३.१८६.१४

य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः ।
एष कर्ता विकर्ता च सर्वभावनभूतकृत् ॥

३.१८६.१५

अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमपि चोत्तमम् ।
अनादिनिधनं भूतं विश्वमक्षयमव्ययम् ॥

३.१८६.१६

एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे ।
यो ह्येनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः ॥

३.१८६.१७

सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम ।
आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये ॥

३.१८६.१८

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥

M N Dutt O best of men, again comes to life. It is said Krita Yuga constitutes four thousand years, including its morning and evening which comprise four hundred years. Treta Yuga is said to comprise three thousand years.

३.१८६.१९

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥

३.१८६.२०

तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः ।
तस्यापि द्विशती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥

३.१८६.२१

सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम् ।
तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ।
संध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय ॥

M N Dutt Its morning and evening comprise one hundred years. Know that the duration of the morning and evening (of a Yuga) is the same.

३.१८६.२२

क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम् ।
एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ॥

M N Dutt After Kali Yuga is over, Treta Yuga comes again; and thus it is said that all the Yugas comprise a cycle of twelve thousand years.

३.१८६.२३

एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम् ।
विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वशः परिवर्तते ।
लोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः ॥

३.१८६.२४

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ।
सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः ॥

३.१८६.२५

यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा ।
व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते ॥

३.१८६.२६

ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः ।
क्षत्रधर्मेण वाप्यत्र वर्तयन्ति गते युगे ॥

३.१८६.२७

निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताः ।
ब्राह्मणाः सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥

M N Dutt The Kshatriyas also adopt the practices of the Brahmanas. In the Kali Yuga the Brahmanas will abstain from sacrifices and the study of the Vedas. They will give up their staff and deer skin and they will eat everything. O child, the Brahmanas will give up prayer and the Shudras will betake themselves to these.

३.१८६.२८

अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः ।
विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥

३.१८६.२९

बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ।
मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥

३.१८६.३०

आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः ।
काम्बोजा और्णिकाः शूद्रास्तथाभीरा नरोत्तम ॥

३.१८६.३१

न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवति ।
क्षत्रिया अपि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप ॥

३.१८६.३२

अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाः ।
अल्पदेहाल्पसाराश्च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥

३.१८६.३३

बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ।
युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणः ।
भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः ॥

M N Dutt When the end of the Yuga comes, the uttering of the Vedas become futile. The Shudras address (others) saying “Bho;" while the Brahinanas address (others) saying "Noble Sir."

३.१८६.३४

युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ।
न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशां पते ।
रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥

M N Dutt O foremost of men, at the end of the Yuga animals enormously increase. O rulers of men, perfumes even do not become agreeable to our sense of smell.

३.१८६.३५

बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः ।
मुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥

M N Dutt O foremost of men, the tastes of things do not become so agreeable to our sense of taste as at other times. Women give birth to numerous children who become of diminutive body, destitute of good conduct and good manners. O king at the end of the Yuga women's mouth serves the purpose of intercourse.

३.१८६.३६

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।
केशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥

M N Dutt O king, at the end of the Yuga, famine ravages the habitations of men and the highways are infested by women of ill fame. O king, all women become hostile to their husbands and destitute of all modesty.

३.१८६.३७

अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ।
अल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः ॥

M N Dutt O ruler of men, cows yield little milk; trees are crowded with swarms of crows; they do not produce any fruits and flowers.

३.१८६.३८

ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ।
नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥

M N Dutt O ruler of earth, the Brahmanas, polluted with the sin of killing the twice-born, accept gifts from kings who are addicted to falsehood.

३.१८६.३९

लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ।
भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः ॥

M N Dutt Filled with covetousness and ignorance; and bearing the outward symbols of religion, the Brahınanas afflicting the people of the earth rove about for alms.

३.१८६.४०

करभारभयात्पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाः ।
मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपजीवते ॥

३.१८६.४१

मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास्तदा ।
अर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥

३.१८६.४२

आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः ।
ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥

M N Dutt O king, men at such a time behave contrary to the mode of life to which they belong; they become addicted to intoxicating drinks, they become capable of violating even the bed of their preceptors. They are deluded with the desires of this world and they pursue things that only give pleasure ministering to flesh and blood.

३.१८६.४३

बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः ।
आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥

M N Dutt O foremost of men, at the end of the Yuga the hermitage of ascetics becomes crowded with sinful and insolent wretches who always praise the life of dependence.

३.१८६.४४

यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनः ।
न तदा सर्वबीजानि सम्यग्रोहन्ति भारत ।
अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥

M N Dutt O descendant of Bharata, the illustrious chastiser of Paka (Indra) never showers rain according to the season. The seeds that are scattered on earth never spring forth.

३.१८६.४५

तथा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः ।
अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोऽस्ति कश्चन ॥

M N Dutt O ruler of earth, he who becomes virtuous in such periods does not at all live long. The earth becomes devoid of virtue in every shape.

३.१८६.४६

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः ।
वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत ॥

M N Dutt O foremost of men, traders, becoming full of deceit, sell their goods with false weights and measures.

३.१८६.४७

धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनः ।
धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बली तथा ॥

M N Dutt The virtuous men do not prosper, only the sinful men then exceedingly prosper. Virtue then loses her strength and sin becomes all powerful.

३.१८६.४८

अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तदा ।
दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये ॥

M N Dutt Those that are devoted to virtue then become poor and short-lived. At the end of the Yuga those that are sinful become wealthy and longlived.

Other texts to read

किरातार्जुनीयम् भारविः

श्रीमद्भगवद्गीता

About

Resources

Connect