महाभारतम् — ३.१५४

वैशंपायन उवाच ।

M N Dutt Having been thus stolen (by the Rakshasa), Dharmaraja Yudhishthira thus spoke to him, "O fool virtue decreases in you; you do not look to it.

३.१५४.९

येऽन्ये केचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगता अपि ।
गन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ।
मनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमुपजीवसि ॥

३.१५४.१०

समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकमृध्यते ।
इमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताः ।
पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि ॥

M N Dutt If prosperity attends the human race, your (Rakshasa) race will also be prosperous. If calamity falls on men, even the celestials thereby suffer grief.

३.१५४.११

वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षस ।
राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम् ॥

३.१५४.१२

न च राजावमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसि ।
अणुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन ॥

३.१५४.१३

द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित् ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः ॥

M N Dutt We are ever intent on bowing down to our superiors and the Brahmanas. A friend, a confiding man, he whose food has been partaken and he who has given shelter should never be injured; you have happily lived in our place and you were duly honoured by us.

३.१५४.१४

स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः ।
भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथमस्माञ्जिहीर्षसि ॥

३.१५४.१५

एवमेव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिः ।
वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि ॥

३.१५४.१६

अथ चेद्दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्मैर्विवर्जितः ।
प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर ॥

३.१५४.१७

अथ चेत्त्वमविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि ।
अधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलम् ॥

३.१५४.१८

एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम् ।
विषमेतत्समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया ॥

३.१५४.१९

ततो युधिष्ठिरस्तस्य भारिकः समपद्यत ।
स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत् ॥

३.१५४.२०

अथाब्रवीद्द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः ।
मा भैष्ट राक्षसान्मूढाद्गतिरस्य मया हृता ॥

३.१५४.२१

नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः ।
अस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते न भविष्यति राक्षसः ॥

३.१५४.२२

सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम् ।
उवाच वचनं राजन्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

३.१५४.२३

राजन्किं नाम तत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम् ।
यद्युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छत्रूञ्जयेत वा ॥

३.१५४.२४

एष चास्मान्वयं चैनं युध्यमानाः परंतप ।
सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप ॥

३.१५४.२५

क्षत्रधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराक्रम ।
जयन्तः पात्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम् ॥

३.१५४.२६

राक्षसे जीवमानेऽद्य रविरस्तमियाद्यदि ।
नाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियोऽस्मीति भारत ॥

३.१५४.२७

भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवोऽस्मि पाण्डवः ।
हत्वा वा मां नयस्वैनान्हतो वाद्येह स्वप्स्यसि ॥

३.१५४.२८

तथैव तस्मिन्ब्रुवति भीमसेनो यदृच्छया ।
प्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः ॥

३.१५४.२९

सोऽपश्यद्भ्रातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम् ।
क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा ॥

३.१५४.३०

मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम् ।
भ्रमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम् ॥

३.१५४.३१

भ्रातॄंस्तान्ह्रियतो दृष्ट्वा द्रौपदीं च महाबलः ।
क्रोधमाहारयद्भीमो राक्षसं चेदमब्रवीत् ॥

३.१५४.३२

विज्ञातोऽसि मया पूर्वं चेष्टञ्शस्त्रपरीक्षणे ।
आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतोऽसि न हतस्तदा ।
ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम् ॥

M N Dutt But as I had no apprehension from you, I did not kill you. You are in the disguise of a Brahmana and you did not speak towards us any harsh words.

३.१५४.३३

प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम् ।
अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्यामनागसम् ।
राक्षसं मन्यमानोऽपि यो हन्यान्नरकं व्रजेत् ॥

M N Dutt You took delight in pleasing us, you did not do us any harm and again you were our guest, how could I therefore kill you who were in the garb of a Brahmana and who were innocent?

३.१५४.३४

अपक्वस्य च कालेन वधस्तव न विद्यते ।
नूनमद्यासि संपक्वो यथा ते मतिरीदृशी ।
दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा ॥

M N Dutt Today that time has surely come, in as much as your mind has been led away by the wonder-performing fate to carry off Krishna (Draupadi).

३.१५४.३५

बडिशोऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः ।
मत्स्योऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मेऽद्य गमिष्यसि ॥

M N Dutt (By thus allowing you to commit this act), you have swallowed the hook fastened to the line of Fate. Like the fish (hooked) you will meet with your destruction today.

३.१५४.३६

यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते ।
न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः ॥

M N Dutt You shall not have to go where you intend to go or where you have already mentally gone. You shall go (today) to the place where Hidimba and Baka have gone.”

३.१५४.३७

एवमुक्तस्तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः ।
भीत उत्सृज्य तान्सर्वान्युद्धाय समुपस्थितः ॥

M N Dutt Having been thus addressed by Bhima, the Rakshasa became alarmed. He put them down and being forced by Fate came to fright.

३.१५४.३८

अब्रवीच्च पुनर्भीमं रोषात्प्रस्फुरिताधरः ।
न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम् ॥

M N Dutt With his lips trembling in anger, he thus spoke to Bhima,“ sinful wretch, I am not bewildered; I am waiting for you.

३.१५४.३९

श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे ।
तेषामद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम् ॥

M N Dutt I have heard about those Rakshasas whom you have killed in battle. I will today offer oblations of your blood to them."

३.१५४.४०

एवमुक्तस्ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
स्मयमान इव क्रोधात्साक्षात्कालान्तकोपमः ।
बाहुसंरम्भमेवेच्छन्नभिदुद्राव राक्षसम् ॥

३.१५४.४१

राक्षसोऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनमवस्थितम् ।
अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा ॥

३.१५४.४२

वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे ।
माद्रीपुत्रावभिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम् ॥

M N Dutt When they were fighting a fearful wrestling match, the sons of Madri (Nakula and Sahadeva), becoming exceedingly angry, rushed forward.

३.१५४.४३

न्यवारयत्तौ प्रहसन्कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।
शक्तोऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वमिति चाब्रवीत् ॥

M N Dutt The son of Kunti, Vrikodara (Bhima), smiled and asked them to stop. He spoke to them, “Behold, I am more than a match for this (Rakshasa).

३.१५४.४४

आत्मना भ्रातृभिश्चाहं धर्मेण सुकृतेन च ।
इष्टेन च शपे राजन्सूदयिष्यामि राक्षसम् ॥

M N Dutt O king, by my own self, by my brothers, by my merit, by my good deeds and by my sacrifices, I swear that I shall kill this Rakshasa."

३.१५४.४५

इत्येवमुक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम् ।
बाहुभिः समसज्जेतामुभौ रक्षोवृकोदरौ ॥

M N Dutt Having said this, those two heroes, the Rakshasa and Vrikodara, challenged each other and caught each other by the arms.

३.१५४.४६

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्भीमरक्षसोः ।
अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोरिव ॥

M N Dutt They did not forgive each other; the angry Bhima and the Rakshasa fought a terrible battle like that between a celestials and a demon.

३.१५४.४७

आरुज्यारुज्य तौ वृक्षानन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
जीमूताविव घर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ ॥

M N Dutt Uprooting the trees, those two greatly strong heroes again and again struck each other, roaring and shouting like masses of clouds.

३.१५४.४८

बभञ्जतुर्महावृक्षानूरुभिर्बलिनां वरौ ।
अन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परजयैषिणौ ॥

M N Dutt Those two foremost of strong men, each wishing to kill the other and each rushing at the other with great force, broke down many gigantic trees by (the press of) their thighs.

३.१५४.४९

तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम् ।
वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः ॥

M N Dutt Thus went on that battle with trees, destructive of plants like that between the two brothers Bali and Sugriva, both desirous of possessing the woman.

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

श्रीमद्भगवद्गीता

About

Resources

Connect