महाभारतम् — ३.१०५

लोमश उवाच ।

एतच्छ्रुत्वान्तरिक्षाच्च स राजा राजसत्तम ।
यथोक्तं तच्चकाराथ श्रद्दधद्भरतर्षभ ॥

M N Dutt Lomasha said : O best of the Bharata race, having heard these words uttered in the sky, that foremost of kings reverentially did all that he was directed to do.

३.१०५.२

षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजसः ।
रुद्रप्रसादाद्राजर्षेः समजायन्त पार्थिव ॥

M N Dutt Being anxious to save the son, he placed one nurse in charge of one vessel. Then after a long time there were born greatly powerful and exceedingly effulgent sixty thousand sons. O king, they were born to that royal sage through the favour of Rudra (Shiva).

३.१०५.३

ते घोराः क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिणः ।
बहुत्वाच्चावजानन्तः सर्वाल्लोकान्सहामरान् ॥

M N Dutt They were fierce, they were prone to do wicked acts, they were able to ascend to and roam about in the sky. Being numerous themselves, they disturbed all creatures including the immortals.

३.१०५.४

त्रिदशांश्चाप्यबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान् ।
सर्वाणि चैव भूतानि शूराः समरशालिनः ॥

M N Dutt Those heroes, ever fond of fight, chased even the celestials, the Gandharvas the Rakshashas and all other creatures.

३.१०५.५

वध्यमानास्ततो लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः ।
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदैवतैः ॥

M N Dutt Persecuted by the wicked-minded sons of Sagara, all creatures with all the celestials went to ask protection from Brahma.

३.१०५.६

तानुवाच महाभागः सर्वलोकपितामहः ।
गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम् ॥

M N Dutt To them said the greatly cxalted Grandsire of all creatures, “O celestials, go back whence you came with all these creatures.

३.१०५.७

नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान् ।
भविष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः ॥

M N Dutt Within a very short time, exceedingly fearful destruction of Sagara's heroic sons will take place through their own misdeeds.

३.१०५.८

एवमुक्तास्ततो देवा लोकाश्च मनुजेश्वर ।
पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥

M N Dutt O ruler of men, having been thus addressed, the celestials and the other creatures, bidding farewell to the Grandsire, went back to the place whence they had come.

३.१०५.९

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ ।
दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ।
तस्याश्वो व्यचरद्भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः ॥

M N Dutt O best of the Bharata race, after a long time, the mighty king Sagara installed himself for the performance of a horse-sacrifice.

३.१०५.१०

समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम् ।
रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत ॥

३.१०५.११

ततस्ते सागरास्तात हृतं मत्वा हयोत्तमम् ।
आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम् ।
तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम् ॥

३.१०५.१२

ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम् ।
अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम् ॥

M N Dutt O great king, at the command of their father, they searched for the horse in all directions and all over the world.

३.१०५.१३

ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम् ।
नाध्यगच्छन्त तुरगमश्वहर्तारमेव च ॥

M N Dutt Thereupon the sons of Sagara mutually united together could not find the horse nor the person who had stolen it.

३.१०५.१४

आगम्य पितरं चोचुस्ततः प्राञ्जलयोऽग्रतः ।
ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा ।
सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप ॥

३.१०५.१५

अस्माभिर्विचिता राजञ्शासनात्तव पार्थिव ।
न चाश्वमधिगच्छामो नाश्वहर्तारमेव च ॥

३.१०५.१६

श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्छितः ।
उवाच वचनं सर्वांस्तदा दैववशान्नृप ॥

३.१०५.१७

अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम् ।
यज्ञियं तं विना ह्यश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः ॥

३.१०५.१८

प्रतिगृह्य तु संदेशं ततस्ते सगरात्मजाः ।
भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमुः ॥

M N Dutt Without that sacrificial horse never return again." Accepting the command of their father, those sons of Sagara, once more began to search for the horse all over the world. The heroes saw a pit on the surface of the earth.

३.१०५.१९

अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीमवदारिताम् ।
समासाद्य बिलं तच्च खनन्तः सगरात्मजाः ।
कुद्दालैर्ह्रेषुकैश्चैव समुद्रमखनंस्तदा ॥

M N Dutt Having seen that pit, the sons of Sagara axes they dug on in the sea with the greatest efforts.

३.१०५.२०

स खन्यमानः सहितैः सागरैर्वरुणालयः ।
अगच्छत्परमामार्तिं दार्यमाणः समन्ततः ॥

M N Dutt That abode of Varuna (ocean), being thus dug by the united sons of Sagara and also rent and cut on all sides, found itself in the greatest possible distress.

३.१०५.२१

असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च ।
आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः ॥

M N Dutt Being killed by the sons of Sagara, the Asuras, the Nagas, the Rakshashas and various other living creatures raised up distressful cries.

३.१०५.२२

छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नजान्वस्थिमस्तकाः ।
प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥

M N Dutt Hundreds and thousands of living creatures were seen with severed heads, with separated trunks, with their skin, bones and joints rent asunder.

३.१०५.२३

एवं हि खनतां तेषां समुद्रं मकरालयम् ।
व्यतीतः सुमहान्कालो न चाश्वः समदृश्यत ॥

M N Dutt Thus they dug on the ocean, the abode of Varuna, but a long period of time passed away and still the horse was not found.

३.१०५.२४

ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते ।
विदार्य पातालमथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः ।
अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले ॥

M N Dutt O ruler of men, the sons of Sagara then dug the sea in anger on its north eastern region till they reached the nether region.

३.१०५.२५

कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम् ।
तपसा दीप्यमानं तं ज्वालाभिरिव पावकम् ॥

M N Dutt They then saw that the horse was roaming there on the surface of the ground. (They also saw) the illustrious Kapila, a perfect mass of great effulgence. He was blazing in splendour like a blazing fire.

Other texts to read

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

कुमारसंभवम् कालिदासः

About

Resources

Connect