महाभारतम् — १२.४९

वासुदेव उवाच ।

शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत्परिश्रुतम् ।
महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च ॥

M N Dutt Vasudeva said Listen, O son of Kunti, to the story of Rama's energy and powers and birth as I heard from great Rishis discoursing upon the subject.

१२.४९.२

यथा च जामदग्न्येन कोटिशः क्षत्रिया हताः ।
उद्भूता राजवंशेषु ये भूयो भारते हताः ॥

M N Dutt Listen to the story of how millions of Kshatriyas were killed by Jamadagni's son and how those that were born again in the various royal houses in Bharata were again killed.

१२.४९.३

जह्नोरजह्नुस्तनयो बल्लवस्तस्य चात्मजः ।
कुशिको नाम धर्मज्ञस्तस्य पुत्रो महीपतिः ॥

M N Dutt Jahnu had a son named Rajas. Rajas had a son named Balakashva. King Balakashva had a pious son named Kushika.

१२.४९.४

उग्रं तपः समातिष्ठत्सहस्राक्षसमो भुवि ।
पुत्रं लभेयमजितं त्रिलोकेश्वरमित्युत ॥

M N Dutt Resembling the thousand-eyed Indra on Earth, Kushika, practised the austerest of penances from desire of getting the lord of the three worlds for a son.

१२.४९.५

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः ।
समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवैत्य भारत ॥

M N Dutt Seeing him engaged in the hardest of penances and capable of begetting a son, the thousand-eyed Purandara himself inspired the king with his energy.

१२.४९.६

पुत्रत्वमगमद्राजंस्तस्य लोकेश्वरेश्वरः ।
गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ॥

M N Dutt The great lord of the three worlds, viz., the chastiser of Paka, o king, then became Kushika's son known by the name of Gadhi.

१२.४९.७

तस्य कन्याभवद्राजन्नाम्ना सत्यवती प्रभो ।
तां गाधिः कविपुत्राय सोर्चीकाय ददौ प्रभुः ॥

M N Dutt Gadhi had a daughter, O king, by the name of Satyavati. The powerful Gadhi married her to Richika a descendant of Bhrigu.

१२.४९.८

ततः प्रीतस्तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन ।
पुत्रार्थे श्रपयामास चरुं गाधेस्तथैव च ॥

M N Dutt Her husband of Bhrigu's race, O delighter of the Kurus, became highly pleased with her for the purity of her conduct. He cooked charu the sacrificial food of milk and rice for giving to Gandhi a son.

१२.४९.९

आहूय चाह तां भार्यामृचीको भार्गवस्तदा ।
उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्राप्ययं तव ॥

M N Dutt Calling his wife, Richika of Bhrigu's race, said,This portion of the sanctified food should be taken by you, and this (the other) portion by your mother.

१२.४९.१०

तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्षभः ।
अजय्यः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः ॥

M N Dutt An energetic son will be born of her who will be the foremost of the Kshatriyas, Invincible by Kshatriyas on Earth, he will be the destroyer of the foremost of Kshatriyas.

१२.४९.११

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोन्वितम् ।
शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति ॥

M N Dutt As regards you, O blessed lady, this portion of the food will give you a son of great wisdom, a personification of tranquillity, endued with ascetic penances, and the foremost of Brahmanas.

१२.४९.१२

इत्येवमुक्त्वा तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः ।
तपस्यभिरतो धीमाञ्जगामारण्यमेव ह ॥

M N Dutt Having said these words to his wife, the blessed Richika of Bhrigu's race, setting his heart on penances, entered into the woods.

१२.४९.१३

एतस्मिन्नेव काले तु तीर्थयात्रापरो नृपः ।
गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं प्रति ॥

M N Dutt About this time, king Gandhi, making a pilgrimage to the sacred waters, arrived with his queen at the hermitage of Richika.

१२.४९.१४

चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन्सत्यवती तदा ।
भर्तुर्वाक्यादथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा न्यवेदयत् ॥

M N Dutt O king, thereupon taking the two portions of the sanctified food, Satyavati cheerfully and quickly, represented the words of her husband to her inother.

१२.४९.१५

माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे स्वं चरुं ददौ ।
तस्याश्चरुमथाज्ञातमात्मसंस्थं चकार ह ॥

M N Dutt The queen-mother, O son of Kunti, gave the portion reserved for herself to her daughter, and herself took unwittingly the portion intended for the latter.

१२.४९.१६

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं तदा ।
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम् ॥

M N Dutt Thereupon Satyavati, her body blazing with lustre, conceived a child of dreadful form intended to become the exterminator of the Kshatriyas.

१२.४९.१७

तामृचीकस्तदा दृष्ट्वा ध्यानयोगेन वै ततः ।
अब्रवीद्राजशार्दूल स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् ॥

M N Dutt Seeing the Brahmana child lying within her womb, that foremost of the Bhrigus said to his wife of heavenly beauty these wordsमात्रासि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना।

१२.४९.१८

मात्रासि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना ।
जनिष्यते हि ते पुत्रः क्रूरकर्मा महाबलः ॥

१२.४९.१९

जनिष्यते हि ते भ्राता ब्रह्मभूतस्तपोधनः ।
विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ॥

१२.४९.२०

सैवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा ।
पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीदिदम् ॥

१२.४९.२१

नार्होऽसि भगवन्नद्य वक्तुमेवंविधं वचः ।
ब्राह्मणापसदं पुत्रं प्राप्स्यसीति महामुने ॥

M N Dutt Thus addressed by her husband the highly blessed Satyavati bent down her head to his feet and tremblingly said,-You should not, O holy one, speak such words to me, viz.,-You will obtain a wretch among Brahmanas for your son.

ऋचीक उवाच ।

१२.४९.२२

नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वयि ।
उग्रकर्मा भवेत्पुत्रश्चरुर्माता च कारणम् ॥

M N Dutt Richika said This was not intended by me, o blessed lady, for you. A son of terrific deeds has been conceived by you for the substitution of the sanctified food.

सत्यवत्युवाच ।

१२.४९.२३

इच्छल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनर्मम ।
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥

M N Dutt If you wish, O sage, you can create other worlds, what shall I say of a child? You should, O powerful one, give me a son who will be pious and peaceful.

ऋचीक उवाच ।

१२.४९.२४

नोक्तपूर्वं मया भद्रे स्वैरेष्वप्यनृतं वचः ।
किमुताग्निं समाधाय मन्त्रवच्चरुसाधने ॥

M N Dutt Richika said 'I had never uttered even in jest, O blessed lady, an untruth. What need then be said of a time for preparing sanctified food with the help of Vedic formulae after lighting a fire?

सत्यवत्युवाच ।

१२.४९.२५

काममेवं भवेत्पौत्रो ममेह तव चैव ह ।
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥

M N Dutt O powerful one, let our grandson be such, but, O foremost of ascetics, let me have a quiet son.

ऋचीक उवाच ।

१२.४९.२६

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि ।
यथा त्वयोक्तं तु वचस्तथा भद्रे भविष्यति ॥

M N Dutt Richika said O fair lady, I see no distinction, between a son and a grandson. It will be, O lovely lady, as you say.

वासुदेव उवाच ।

१२.४९.२७

ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् ।
तपस्यभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम् ॥

M N Dutt Vasudeva said, Then Satyavati gave birth to a son in Bhrigu's race who was devoted to penances and peaceful occupations, viz., Jamadagni of regulated vows.

१२.४९.२८

विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः ।
प्राप ब्रह्मर्षिसमितं विश्वेन ब्रह्मणा युतम् ॥

M N Dutt Kaushika's son Gadhi begot a son named Vishvamitra. Possessed of every attribute of a Brahmana, that son though a Kshatriya by birth was equal to a Brahmana.

१२.४९.२९

आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् ।
सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम् ।
रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ॥

M N Dutt The foremost of men, that son mastered all the sciences, including that of arms. Like a burning fire, that son was Rama, the exterminator of the Kshatriyas.

१२.४९.३०

एतस्मिन्नेव काले तु कृतवीर्यात्मजो बली ।
अर्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयान्वयः ॥

१२.४९.३१

ददाह पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपत्तनाम् ।
स्वबाह्वस्त्रबलेनाजौ धर्मेण परमेण च ॥

१२.४९.३२

तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश्चित्रभानुना ।
सहस्रबाहुर्विक्रान्तः प्रादाद्भिक्षामथाग्नये ॥

M N Dutt Once begged by the thirsty god of fire, O son of Kunti, the thousand-armed king of great prowess gave alms to that deity.

१२.४९.३३

ग्रामान्पुराणि घोषांश्च पत्तनानि च वीर्यवान् ।
जज्वाल तस्य बाणैस्तु चित्रभानुर्दिधक्षया ॥

M N Dutt Originating from the point of his arrow, the highly powerful god of fire, desirous of consuming (what was offered) burnt villages and towns and kingdoms and hamlets of cowherds.

१२.४९.३४

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेन महातपाः ।
ददाह कार्तवीर्यस्य शैलानथ वनानि च ॥

M N Dutt Through the prowess of that foremost of inen, viz., the powerful Kartavirya, the god of fire consumed mountains and great forests.

१२.४९.३५

स शून्यमाश्रमारण्यं वरुणस्यात्मजस्य तत् ।
ददाह पवनेनेद्धश्चित्रभानुः सहैहयः ॥

M N Dutt Helped by the king of the Haihayas the god of fire, increased more by the wind, consumed the uninhabited but the charming hermitage of the high-souled Apava.

१२.४९.३६

आपवस्तं ततो रोषाच्छशापार्जुनमच्युत ।
दग्धेऽऽश्रमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान् ॥

१२.४९.३७

त्वया न वर्जितं मोहाद्यस्माद्वनमिदं मम ।
दग्धं तस्माद्रणे रामो बाहूंस्ते छेत्स्यतेऽर्जुन ॥

१२.४९.३८

अर्जुनस्तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः ।
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दाता शूरश्च भारत ॥

१२.४९.३९

तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन्पितुर्वधे ।
निमित्तमवलिप्ता वै नृशंसाश्चैव नित्यदा ॥

१२.४९.४०

जमदग्निधेन्वास्ते वत्समानिन्युर्भरतर्षभ ।
अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः ॥

१२.४९.४१

ततोऽर्जुनस्य बाहूंस्तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः ।
तं रुवन्तं ततो वत्सं जामदग्न्यः स्वमाश्रमम् ।
प्रत्यानयत राजेन्द्र तेषामन्तःपुरात्प्रभुः ॥

M N Dutt The powerful Rama, the son of Jamadagni, filled with anger cut off the arms of Arjuna and brought back, O king, his father's calf which was grazing within the inner appointment of the king's mansion.

१२.४९.४२

अर्जुनस्य सुतास्ते तु संभूयाबुद्धयस्तदा ।
गत्वाश्रममसंबुद्धं जमदग्नेर्महात्मनः ॥

१२.४९.४३

अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान्नराधिप ।
समित्कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः ॥

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Resources

Connect

Show/Hide Details

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Resources

Connect