तौ सन्धिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदं
रसान्तरेषु प्रतिबद्धरागम् ।
अपश्यतामप्सरसां मुहूर्तं
प्रयोगमाद्यं ललिताङ्गहारम् ॥

अन्वयः AI तौ मुहूर्तम् अप्सरसाम् सन्धिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदम्, रसान्तरेषु प्रतिबद्धरागम्, ललिताङ्गहारम् आद्यम् प्रयोगम् अपश्यताम्।

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) ताविति । तौ दंपती संधिषु मुखादिनिर्वहणान्तेषु पञ्चसंधिषु । तदुक्तं दशरुपके- `मुखं प्रतिमुखं गर्भः सावमर्षोपसंहृतिः` इति । व्यञ्जितवृत्तिभेदं स्फुटीकृतकौशिक्यादिवृत्तिविशेषम् । रसानुगुण्येनेति शेषः । तदुक्तं भूपालेन-कौशिकी स्यात्तु श्रृङ्गारे रसे वीरे तु सात्वती । रौद्रबीभत्सयोर्वृत्तिर्नियतारभटी पुनः । श्रृङ्गारादिषु भावज्ञै रसेष्विष्टा तु भारती ।` तथा । कौशिक्यारभटी चैव सात्वतीभारती तथा । चतस्त्रो वृत्तयो ज्ञेयास्तासु नाट्यं प्रतिष्ठितम् ।` इति । रसान्तरेषु श्रृङ्गारादिरसभेदेषु । `श्रृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणो रागे द्रवे रसः` इत्यमरः (अमरकोशः १.७.१७ ) । `श्रृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतशान्ताख्या रसाः पूर्वैरुदाहृताः` इति । प्रतिबद्धरागं प्रतिनियमेन प्रवर्तितो वसन्तललितादिरागो यस्मिंस्तम् । यस्मिन् रसे यो रागो विहितस्तदनुसारेण प्रयुक्तरागमित्यर्थः । यथाह काहलः- `रौद्रेऽद्भुते तथा वीरे पुंरागेण प्रगीयते । श्रृङ्गारहस्य करुणाः स्त्रीरागेण प्रकीर्तितः । भयानके च बीभत्से शान्ते गेयो नपुंसके ।` इति । ललिताङ्गहारं मधुराङ्गविक्षेपम् । `अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपः` इत्यमरः (अमरकोशः १.७.१७ ) । आदौ भवमाद्यम् । रुपकान्तरप्रकृतिभूतमित्यर्थः । तदुक्तम् - `आहुः प्रकरणादीनां नाटकं प्रकृतिंबुधः` इति । अप्सरमामुर्वश्यादीनाम् । प्रयुज्यत इति प्रयोगो रुपकम् । नाटकमित्यर्थः । आद्यमिति विशेषणात् । तं मुहूर्तमपश्यतां दृष्टवान्तौ । `पाघ्राध्मास्था`- इत्यादिना दृशोः पश्यादेशः

Summary AI For a while, the couple watched the first performance of the Apsaras, a dance characterized by graceful movements, varied styles in its dramatic junctures, and melodies appropriate to the different sentiments (rasas) being expressed.

सारांश AI उन दोनों ने अप्सराओं के उस सुंदर नृत्य को देखा, जो कलात्मक अंग-संचालन, विभिन्न रसों और भावात्मक संगीत से परिपूर्ण था।

पदच्छेदः AI

तौ	तद् (१.२)	The two
सन्धिषु	सन्धि (७.३)	in the dramatic junctures
व्यञ्जितवृत्तिभेदम्	व्यञ्जित (वि√अञ्ज्+णिच्+क्त)–वृत्ति–भेद (२.१)	in which the different styles were manifested
रसान्तरेषु	रस–अन्तर (७.३)	in the different sentiments
प्रतिबद्धरागम्	प्रतिबद्ध (प्रति√बन्ध्+क्त)–राग (२.१)	in which the melody was bound
अपश्यताम्	अपश्यताम् (√दृश् कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. द्वि.)	watched
अप्सरसाम्	अप्सरस् (६.३)	of the Apsaras
मुहूर्तम्	मुहूर्तम्	for a moment
प्रयोगम्	प्रयोग (प्र√युज्, २.१)	the performance
आद्यम्	आद्य (२.१)	first
ललिताङ्गहारम्	ललित–अङ्गहार (२.१)	with graceful movements

छन्दः उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
तौ	स	न्धि	षु	व्य	ञ्जि	त	वृ	त्ति	भे	दं
र	सा	न्त	रे	षु	प्र	ति	ब	द्ध	रा	गम्
अ	प	श्य	ता	म	प्स	र	सां	मु	हू	र्तं
प्र	यो	ग	मा	द्यं	ल	लि	ता	ङ्ग	हा	रम्

Other texts to read

किरातार्जुनीयम् भारविः

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Resources

Connect