अयाचितोपस्थितमम्बु केवलं
रसात्मकस्योडुपतेश्च रश्मयः ।
बभूव तस्याः किल पारणाविधि-
र्न वृक्षवृत्तिव्यतिरिक्तसाधनः ॥

अन्वयः AI तस्याः पारणा-विधिः किल केवलम् अयाचित-उपस्थितम् अम्बु, रसात्मकस्य उडुपतेः रश्मयः च बभूव, स च वृक्ष-वृत्ति-व्यतिरिक्त-साधनः न बभूव ।

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) अयाचितेति ॥ अयाचितोपस्थितमप्रार्थितोपनतं केवलमम्बूदकं रसात्मकस्यामृतमयस्योडूनां नक्षत्राणां पतिश्चन्द्रस्तस्य रश्मयश्च तस्याः पार्वत्याः पारणाविधिरभ्यवहारकर्म बभूव । तावन्मात्रसाधनकोऽभूदित्यर्थः । साध्यसाधनयोरभेदेन व्यपदेशः साधनान्तरव्यावृत्त्यर्थः । किलेति प्रसिद्धौ । वृक्षाणां या वृत्तिर्जीवनोपायस्तद्व्यतिरिक्तं साधनमुपायो यस्य स तथोक्तः पारणाविधिर्न बभूव । वृक्षोऽप्ययाचितोपस्थितेन मेघोदकेनेन्दुकिरणैश्च जीवतीति प्रसिद्धम् । अम्बिकापि तावन्मात्रमवालम्बतेत्यर्थः

Summary AI Indeed, her method of breaking her fast consisted only of water that appeared without being asked for and the nectar-like rays of the moon. She had no means of sustenance other than what trees provide.

सारांश AI उनका पारणा केवल बिना माँगे प्राप्त जल और चन्द्रमा की किरणों से होता था। उनकी वृत्ति वृक्षों के समान ही केवल प्राकृतिक साधनों तक सीमित थी।

पदच्छेदः AI

अयाचितोपस्थितम्	अयाचित (√याच्+क्त)–उपस्थित (उप√स्था+क्त, १.१)	that appeared without being asked for
अम्बु	अम्बु (१.१)	water
केवलम्	केवलम्	only
रसात्मकस्य	रसात्मक (६.१)	nectar-like
उडुपतेः	उडु–पति (६.१)	of the moon (lord of stars)
च	च	and
रश्मयः	रश्मि (१.३)	the rays
बभूव	बभूव (√भू कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	was
तस्याः	तद् (६.१)	Her
किल	किल	indeed
पारणाविधिः	पारणा–विधि (१.१)	method of breaking fast
न	न	not
वृक्षवृत्तिव्यतिरिक्तसाधनः	वृक्ष–वृत्ति–व्यतिरिक्त–साधन (१.१)	having means other than what trees provide

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
अ	या	चि	तो	प	स्थि	त	म	म्बु	के	व	लं
र	सा	त्म	क	स्यो	डु	प	ते	श्च	र	श्म	यः
ब	भू	व	त	स्याः	कि	ल	पा	र	णा	वि	धि
र्न	वृ	क्ष	वृ	त्ति	व्य	ति	रि	क्त	सा	ध	नः
ज			त			ज			र

Other texts to read

महाभारतम् वेदव्यासः

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

About

Resources

Connect