अन्वयः
AI
प्राक् सृष्टेः केवलात्मने, पश्चात् गुणत्रयविभागाय भेदम् उपेयुषे, त्रिमूर्तये तुभ्यम् नमः।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
नम इति । हे भगवन्नित्यध्याहार्यं व्याख्येयम् । सृष्टेः प्राक् । `अन्यारात्-` इत्यादिनाञ्चूत्तरपदयोगे पञ्चमी । केवलात्मन एकरुपाय । `आत्मा वा इदमेक एवाग्रआसीत्` इति श्रुतेः `निर्णिते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेक्कृत्स्नयोः` इत्यमरः (अमरकोशः १.४.३१ ) । पश्चात्सृष्टिप्रवृत्तिकाले । विभज्यतेऽनेनेति विभागः । गुणानां सत्त्वादीनां त्रयमेव विभागो यस्य तस्मै । `गुणाः सत्त्वं रजस्तमः` इत्यमरः (अमरकोशः १.४.३१ ) । भेदमुपाधिम् । सष्टृत्वादिकमित्यर्थः । उपेयषे प्रात्पवते । `उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च` (अष्टाध्यायी ३.२.१०९ ) इति निपातः । अत एव त्रिमूर्तये ब्रह्मविष्णुरुद्ररुपिणे तुभ्यं नमः । `नमः स्वस्ति-` इत्यादिना चतुर्थिं । उक्तं च-- `नमो रजोजुषे सृष्टौ स्थितौ सत्त्वमयाय च । तमोरुपाय संहारे त्रिरुपाय स्वयंभूवे ॥` इति ।. २.४ ॥
Summary
AI
Salutations to you, who possess three forms. Before creation, you exist as the one absolute spirit, and afterwards, you assume different forms for the division of the three Gunas (Sattva, Rajas, Tamas).
सारांश
AI
सृष्टि से पूर्व एकरूप रहने वाले तथा बाद में सृजन के लिए त्रिगुणों के आधार पर त्रिदेव के रूप में विभक्त होने वाले आपको नमस्कार है।
पदच्छेदः
AI
| नमः | नमस् | Salutations |
| त्रिमूर्तये | त्रि–मूर्ति (४.१) | to the one with three forms |
| तुभ्यम् | युष्मद् (४.१) | to you |
| प्राक् | प्राच् | before |
| सृष्टेः | सृष्टि (५.१) | creation |
| केवलात्मने | केवल–आत्मन् (४.१) | to the one who is the sole spirit |
| गुणत्रयविभागाय | गुण–त्रय–विभाग (४.१) | for the division into the three gunas |
| पश्चात् | पश्चात् | afterwards |
| भेदम् | भेद (२.१) | differentiation |
| उपेयुषे | उपेयिवस् (उप√इ+क्वसु, ४.१) | to the one who has attained |
छन्दः
अनुष्टुप् [८]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| न | म | स्त्रि | मू | र्त | ये | तु | भ्यं |
| प्रा | क्सृ | ष्टेः | के | व | ला | त्म | ने |
| गु | ण | त्र | य | वि | भा | गा | य |
| प | श्चा | द्भे | द | मु | पे | यु | षे |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.