वृत्तानुपूर्वे च न चातिदीर्घे
जङ्घे शुभे सृष्टवतस्तदीये ।
शेषाङ्गनिर्माणविधौ विधातु-
र्लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः ॥

अन्वयः AI तदीये वृत्तानुपूर्वे न च अतिदीर्घे शुभे जङ्घे सृष्टवतः विधातुः शेषाङ्गनिर्माणविधौ लावण्ये उत्पाद्यः यत्नः आस इव।

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) वृत्तेति । वृत्ते वर्तुले पूर्वमनुगतेऽनुपूर्वे । गोपुच्छाकार इत्यर्थः । वृत्ते च ते अनुपूर्वे च वृत्तानुपूर्वे नातिदीर्धे च । महाविभाषया न समासः । नञो विशेषणत्वं चशब्दप्रयोगादेव ज्ञेयम् । शुभे मङ्गले । तस्या इमे तदीये जङ्घे प्रसृते । `जङ्घा तु प्रसृता` इत्यमरः (अमरकोशः २.६.७३ ) । सृष्टवतो निर्मितवतो विधातुः स्त्रष्टुः शेषाङ्गनिर्माणविधौ । जङ्घाव्यतिरिक्तावयवनिर्माणार्थमित्यर्थः । उत्पाद्ये पुनः संपाद्ये लावण्ये कान्तिविशेषविषये । लावण्यलक्षणं तूक्तम् (२५) श्लेक टीo। यत्न आसेव बभूवेवेत्युत्प्रेक्षा । उपादानमन्तरेण कार्यस्य दुष्करत्वात्तदङ्गानां न लावण्योपादानकत्वात्पूर्वसंपादितस्य च जङ्घार्थमेव कार्त्स्त्येन विनियोगात्पुनर्लावण्यसंपादने यत्नः स्यादेवेत्येतादृक्सौन्दर्ये दज्जङ्गे इति भावः । आसेति बभूवार्थे `तिङन्तप्रतिरुपकमव्ययम्` इत्याह शाकटायनः । वल्लभस्तु- `न तिङन्तप्रतिरुपकमव्ययम्` `अस्तेर्भूः` (अष्टाध्यायी २.४.५२ ) इति भ्वादेशनियमात्तादृक्तिङन्तस्यैवाभावात् । किंतु कवीनामयं प्रामादिकः प्रयेगः` इत्याह । वामनस्तु- `अस गतिदोप्त्यादानेष्वितिः धातोर्लिटि रुपमिदम्` इत्याह । अस इत्यनुदात्तेद्दीप्त्यर्थे आस दिदीपे । प्रवृत्त इत्यर्थः

Summary AI After the Creator had fashioned her two beautiful shanks—rounded, well-proportioned, and not too long—it seemed as if all his effort for producing loveliness had been exhausted, leaving none for the creation of her remaining limbs.

सारांश AI उनकी सुडौल और सुंदर पिंडलियों को बनाने में विधाता ने मानो अपनी सारी लावण्य शक्ति लगा दी, जिससे ऐसा लगा कि शेष अंगों के लिए सौंदर्य जुटाने में उन्हें विशेष श्रम करना पड़ा।

पदच्छेदः AI

वृत्तानुपूर्वे	वृत्त–आनुपूर्व (२.२)	rounded and well-proportioned
च	च	and
न	न	not
चातिदीर्घे	च–अतिदीर्घ (२.२)	and not too long
जङ्घे	जङ्घा (२.२)	two shanks
शुभे	शुभ (२.२)	beautiful
सृष्टवतः	सृष्टवत् (√सृज्+क्तवतु, ६.१)	of the one who created
तदीये	तदीय (२.२)	her
शेषाङ्गनिर्माणविधौ	शेष–अङ्ग–निर्माण–विधि (७.१)	in the process of creating the remaining limbs
विधातुः	विधातृ (६.१)	of the Creator
लावण्य	लावण्य (७.१)	in loveliness
उत्पाद्य	उत्पाद्य (उद्√पद्+णिच्+ण्यत्, १.१)	to be produced
इवास	इव–आस (√अस् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	it was as if
यत्नः	यत्न (१.१)	effort

छन्दः इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
वृ	त्ता	नु	पू	र्वे	च	न	चा	ति	दी	र्घे
ज	ङ्घे	शु	भे	सृ	ष्ट	व	त	स्त	दी	ये
शे	षा	ङ्ग	नि	र्मा	ण	वि	धौ	वि	धा	तु
र्ला	व	ण्य	उ	त्पा	द्य	इ	वा	स	य	त्नः
त			त			ज			ग	ग

Other texts to read

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

About

Resources

Connect