अन्वयः
AI
चल-पतत्रि-कुलानाम् आरवैः आकुलः, अनुदित-औषस-रागः, अहरित-अश्व-विपाण्डुः दिनान्तः दिन-मुखेन तुल्यताम् आययौ ।
English Summary
AI
The end of the day, agitated by the cries of flocks of birds, pale with its white rays, and lacking the red glow of dawn, became similar to the beginning of the day.
सारांश
AI
पक्षियों के कलरव से युक्त और सूर्य के घोड़ों के अभाव में पीली पड़ी संध्या, प्रातःकाल के समान प्रतीत होने लगी।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
आकुल इति ॥ चलानां कुलायेभ्यः कुलायान्प्रति चलतां पतन्त्रिकुलानां पक्षिसमूहानामारवैः शब्दैराकुलो व्याप्तः । अनुदितशब्देनाभावमात्रमुषःशब्देन संध्यामात्रं च विवक्ष्यते । उषसि भव औषसः।
संधिवेला- (अष्टाध्यायी ४.३.१६ ) इत्यादिना योगविभागादण्प्रत्ययः । अन्यथा कालाट्ठ्ञ्स्यात् । तथा चानुदितौषसरागोऽविद्यमानसंध्याराग इत्यर्थः। एकत्रापगमादन्यत्रानुदयाच्चेति भावः । अहरिदश्वोऽविद्यमानसूर्यः । एकत्रानुदयादन्यत्रास्तमयाञ्चेति भावः। अतएव विपाण्डुः । तिमिरानुदयादिति शेषः। दिनान्तः सायंकालो दिनमुखेन प्रातःकालेन तुल्यतामाययौ । तद्वद्वभूवेत्यर्थः । अतएवोपमालंकारः ॥
पदच्छेदः
AI
| आकुलः | आकुल (१.१) | agitated |
| चलपतत्रिकुलानाम् | चल–पतत्रिन्–कुल (६.३) | of flocks of moving birds |
| आरवैः | आरव (३.३) | by the cries |
| अनुदितौषसरागः | न–उदित–औषस–राग (१.१) | without the risen glow of dawn |
| आययौ | आययौ (आ√या कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | attained |
| अहरिदश्वविपाण्डुः | अहरित–अश्व–विपाण्डु (१.१) | pale with white rays |
| तुल्यतां | तुल्यता (२.१) | similarity |
| दिनमुखेन | दिन–मुख (३.१) | with the beginning of the day |
| दिनान्तः | दिन–अन्त (१.१) | the end of the day |
छन्दः
स्वागता [११: रनभगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| आ | कु | ल | श्च | ल | प | त | त्रि | कु | ला | ना |
| मा | र | वै | र | नु | दि | तौ | ष | स | रा | गः |
| आ | य | या | व | ह | रि | द | श्व | वि | पा | ण्डु |
| स्तु | ल्य | तां | दि | न | मु | खे | न | दि | ना | न्तः |
| र | न | भ | ग | ग | ||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.