अन्वयः
AI
उष्ण-बाष्प-कलुषान् मानिनी-जन-विलोचन-पातान् प्रतिगृह्णन् शीत-मयूखः भीत-भीतः इव मन्द-मन्दम् उदितः खम् प्रययौ ।
English Summary
AI
The cool-rayed moon, receiving the glances from the eyes of proud women which were clouded with hot tears, rose very slowly and traversed the sky as if it were very afraid.
सारांश
AI
मानिनी स्त्रियों के गर्म आँसुओं से भरे कटाक्षों को मानो झेलते हुए, शीतल किरणों वाला चंद्रमा अत्यंत भयभीत सा होकर धीरे-धीरे आकाश की ओर बढ़ने लगा।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
मानिनीति ॥ उदितः शीतमयूख उष्णेन विरहतप्तेन बाष्पेण कलुषानाविलान्मानिनीजनस्य कलहान्तरितनायिकाजनस्य विलोचनपातान् । मानभङ्गजनितरोषेण भीषणानिति भावः ।
कोपात्कान्तं पराणुद्य पश्चात्तापसमन्विता। कलहान्तरिता इति द शरूपके । प्रतिगृह्णन्स्वीकुर्वन् । अपरिहार्यत्वादिति भावः। अत एव भीतभीतो भीतप्रकार इवेत्युत्प्रेक्षा । मन्दमन्दं मन्दप्रकारम् । उभयत्रापि प्रकारे गुणवचनस्य (अष्टाध्यायी ८.१.१२ ) इति द्विर्भावे कर्मधारयवद्भावात्सुलोपः। खमाकाशं प्रययौ ॥ शिलष्यतः प्रियवधूरुपकण्ठं तारकास्ततकरस्य हिमांशोः। उद्वमन्नभिरराज समन्तादङ्गराग इव लोहितरागः
पदच्छेदः
AI
| मानिनीजनविलोचनपातान् | मानिनी–जन–विलोचन–पात (२.३) | the glances from the eyes of proud women |
| उष्णबाष्पकलुषान् | उष्ण–बाष्प–कलुष (२.३) | clouded with hot tears |
| प्रतिगृह्णन् | प्रतिगृह्णत् (प्रति√ग्रह्+शतृ, १.१) | receiving |
| मन्दमन्दम् | मन्दमन्दम् | very slowly |
| उदितः | उदित (उत्√इ+क्त, १.१) | having risen |
| प्रययौ | प्रययौ (प्र√या कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | traversed |
| खं | ख (२.१) | the sky |
| भीतभीतः | भीत–भीत (१.१) | very afraid |
| इव | इव | as if |
| शीतमयूखः | शीत–मयूख (१.१) | the cool-rayed moon |
छन्दः
स्वागता [११: रनभगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| मा | नि | नी | ज | न | वि | लो | च | न | पा | ता |
| नु | ष्ण | बा | ष्प | क | लु | षा | न्प्र | ति | गृ | ह्णन् |
| म | न्द | म | न्द | मु | दि | तः | प्र | य | यौ | खं |
| भी | त | भी | त | इ | व | शी | त | म | यू | खः |
| र | न | भ | ग | ग | ||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.