अन्वयः
AI
इन्दुः विमल-विद्रुम-भासा लेखया संततम् तिमिरम् उदासे, आदि-वराहः कनक-टङ्क-पिशङ्ग्या दंष्ट्रया भुवः मण्डलम् इव ।
English Summary
AI
The moon, with its crescent which had the splendor of pure coral, lifted up the widespread darkness, just as the primeval Boar (Varaha) lifted up the orb of the earth with his tusk, which was tawny like a golden chisel.
सारांश
AI
स्वच्छ मूँगे के समान कांति वाली अपनी किरण रेखा से चंद्रमा ने सघन अंधकार को वैसे ही दूर कर दिया, जैसे स्वर्ण के कुदाल की तरह पीली अपनी दाढ़ से आदिवराह ने पृथ्वी मंडल को ऊपर उठाया था।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
लेखयेति ॥ इन्दुर्विमलविद्रुमंभासा स्वच्छप्रवालसवर्णया लेखया कलयासंततं सान्द्रं तिमिरमादिवराहः कनकस्य टङ्कः शिलाभेदकं शस्त्रम्।
टङ्कः पाषाणदारणःइत्यमरः (अमरकोशः २.१०.३४ ) । तद्वत्पिशङ्ग्या लोहितवर्णया । पिशङ्गादुपसंख्यानम् इति डीप् । दंष्ट्रया भुवा मण्डलमिव । उदास उञ्चिक्षिपे । अस्यतेः कर्तरि लिट् । सोपसर्गादस्यतेरात्मनेपदं विकल्पात् ॥
पदच्छेदः
AI
| लेखया | लेखा (३.१) | with its crescent |
| विमलविद्रुमभासा | विमल–विद्रुम–भास् (३.१) | which had the splendor of pure coral |
| संततं | संतत (सम्√तन्+क्त, २.१) | widespread |
| तिमिरम् | तिमिर (२.१) | darkness |
| इन्दुः | इन्दु (१.१) | the moon |
| उदासे | उदासे (उत्√अस् कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | lifted up |
| दंष्ट्रया | दंष्ट्रा (३.१) | with his tusk |
| कनकटङ्कपिशङ्ग्या | कनक–टङ्क–पिशङ्गी (३.१) | tawny like a golden chisel |
| मण्डलं | मण्डल (२.१) | the orb |
| भुवः | भू (६.१) | of the earth |
| इव | इव | like |
| आदिवराहः | आदि–वराह (१.१) | the primeval Boar |
छन्दः
स्वागता [११: रनभगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ले | ख | या | वि | म | ल | वि | द्रु | म | भा | सा |
| सं | त | तं | ति | मि | र | मि | न्दु | रु | दा | से |
| दं | ष्ट्र | या | क | न | क | ट | ङ्क | पि | श | ङ्ग्या |
| म | ण्ड | लं | भु | व | इ | वा | दि | व | रा | हः |
| र | न | भ | ग | ग | ||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.