अन्वयः
AI
इह उषसि सुरापगायां सनियमयोः शिवयोः विवर्तनेषु विषमपदा सयावकसव्यपादरेखा पदवी शरीरयोगं कथयति।
English Summary
AI
Here, at dawn in the celestial river Ganga, the trail of footprints from the strolling of Shiva and Parvati, who are observing religious vows, reveals the union of their bodies. The path is uneven, marked only by the line of Parvati's left foot, decorated with red lac, indicating their Ardhanarishvara form.
सारांश
AI
प्रात:काल गंगा तट पर एक ओर महावर के निशान वाली पदचाप भगवान शिव और पार्वती के एकाकार शरीर की पुष्टि करती है, जो उनके चलने के असमान ढंग से प्रकट होती है।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
इहेति ॥ इहाद्रावुषसि प्रभाते सुरापगायां लक्षणया तत्कुले सयावका सालक्तका सव्यपादस्य रेखा वामचरणमुद्रा यस्यां सा ।
यावोऽलक्तो द्रुमामयः इत्यमरः (अमरकोशः २.६.१२६ ) । तथा विषमाणि महदल्पानि पदानि यस्यां सा विवर्तनेषु प्रदक्षिणक्रियासु पदवी । शिवयोः प्रदक्षिणपद्धतिरित्यर्थः । सनियमयोः । संध्यायां प्रणमतोरित्यर्थः । शिवा च शिवश्च तयोः शिवयोरुमाशंकरयोः। पुमान्स्त्रिया इत्येकशेषः । शरीरयोगमर्धाङ्गसंघटनारूपं कथयति । सनियमयोरिति नियमविषयेऽपि विरहासहाविह विहरतः शिवाविति भावः । अत्र पदवीविशेपणपदार्थयोः कथनं प्रति हेतुत्वोक्त्या काव्यलिङ्गमलंकारः ॥ संमूर्च्छतां रजतभित्तिमयूखजालैरालोलपादपलतान्तरनिर्गतानाम् । धर्मद्युतेरिह मुहुः पटलानि धाम्नामादर्शमण्डलनिभानि समुल्लसन्ति
पदच्छेदः
AI
| इह | इह | here |
| सनियमयोः | सनियम (६.२) | of the two observing religious vows |
| सुरापगायाम् | सुरापगा (७.१) | in the celestial river (Ganga) |
| उषसि | उषस् (७.१) | at dawn |
| सयावकसव्यपादरेखा | सयावक–सव्यपाद–रेखा (१.१) | the line of left footprints marked with red lac |
| कथयति | कथयति (√कथ् +णिच् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | indicates |
| शिवयोः | शिव (६.२) | of Shiva and Parvati |
| शरीरयोगम् | शरीर–योग (२.१) | the union of their bodies |
| विषमपदा | विषम–पद (१.१) | having uneven footprints |
| पदवी | पदवी (१.१) | the line of footprints |
| विवर्तनेषु | विवर्तन (वि√वृत्, ७.३) | in their movements |
छन्दः
पुष्पिताग्रा []
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| इ | ह | स | नि | य | म | योः | सु | रा | प | गा | या | |
| मु | ष | सि | स | या | व | क | स | व्य | पा | द | रे | खा |
| क | थ | य | ति | शि | व | योः | श | री | र | यो | गं | |
| वि | ष | म | प | दा | प | द | वी | वि | व | र्त | ने | षु |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.