अन्वयः
AI
भुजगराजसितेन, कनकराजिविराजितसानुना, तडित्वतीं शरदम्बुदसंहतिम् लघयता निचयेन समुदितम् नभःश्रिया (इव स्थितम् हिमाचलम्)।
English Summary
AI
(He approached the Himalaya) which, with its peaks adorned by rows of gold and its expanse white like the serpent king, resembled the splendor of the sky. It was enhanced by a mass (of clouds) that outshone a host of autumn clouds containing lightning.
सारांश
AI
शेषनाग के समान धवल शिखरों और स्वर्ण रेखाओं से युक्त वह पर्वत अपनी ऊँचाई से बिजली वाले शरद ऋतु के बादलों के समूह को भी छोटा कर रहा था।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
भुजगेति ॥ पुनश्च । भुजगराजसितेन शेषाहिधवलेन नभःश्रितां गगनस्पृशा कनकस्य राजिभी रेखाभिर्विराजिताः सानवो यस्य तेन तथोक्तेन । अतएव तडित्वतीं शरदम्बुदसंहतिं शरन्मेघचयं लघयता लघूकुर्चता । तत्तुल्येनेत्यर्थः । अतएवोपमालंकारः। निचयेन शिखरसमूहेन समुदितं समुन्नतम् । निचयेनेति । यद्यपि निचयशब्दः शिखरस्यावाचकस्तथापि पर्वतवर्णनप्रकरणोक्तत्वात्पाषाणनिचयः शृङ्गवाची भवितुमर्हति । यथा—
कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम् इति कूदशब्दः समूहापरपर्यायः । अत एव लक्षणाश्रयणीया । अतएवावाच्यवचनं न दोषः ॥
पदच्छेदः
AI
| भुजगराजसितेन | भुजग–राज–सित (३.१) | with (the expanse) white like the serpent king |
| नभःश्रिया | नभस्–श्री (३.१) | with the splendor of the sky |
| कनकराजिविराजितसानुना | कनक–राजि–विराजित–सानु (३.१) | with peaks adorned by rows of gold |
| समुदितं | समुदित (सम्+उद्√इ+क्त, २.१) | enhanced |
| निचयेन | निचय (३.१) | by a mass |
| तडित्वतीं | तडित्वत् (२.१) | containing lightning |
| लघयता | लघयत् (√लघु+णिच्+शतृ, ३.१) | by that which outshines |
| शरदम्बुदसंहतिम् | शरद्–अम्बुद–संहति (२.१) | a host of autumn clouds |
छन्दः
द्रुतविलम्बितम् [१२: नभभर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| भु | ज | ग | रा | ज | सि | ते | न | न | भः | श्रि | या |
| क | न | क | रा | जि | वि | रा | जि | त | सा | नु | ना |
| स | मु | दि | तं | नि | च | ये | न | त | डि | त्व | तीं |
| ल | घ | य | ता | श | र | द | म्बु | द | सं | ह | तिम् |
| न | भ | भ | र | ||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.