अन्वयः
AI
अथो नगविलोकनविस्मितमानसः सः धनाधिपतेः अनुचरेण आदरात् प्रियम् वचनम् जगदे। हि मुखरता अवसरे विराजते।
English Summary
AI
Then he (Arjuna), his mind filled with wonder at the sight of the mountain, spoke pleasing words with respect to the attendant of Kubera (the Yaksha). Indeed, eloquence shines on a fitting occasion.
सारांश
AI
पर्वत की सुंदरता देख विस्मित हुए अर्जुन से कुबेर के अनुचर ने आदरपूर्वक प्रिय वचन कहे, क्योंकि सही समय पर बोलना ही वाक्पटुता की शोभा है।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
अनुचरेणेति ॥ अथोऽनन्तरम् ।
मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ इत्यमरः (अमरकोशः ३.३.२६२ ) । धनाधिपतेरनुचरेण यक्षेण नगविलोकनेन विस्मितमानसः सोऽर्जुनः । आदरात्प्रियं वचनं जगदे गदितः । गदतेर्गत्यर्थस्य दुहादित्वात्प्रधाने कर्मणि लिट्। अपृष्टपरिभाषणदोषं परिहरति-मुखरतेति । मुखरता वाचालत्वम् । अपृष्टपरिभाषित्वमिति यावत् । अवसरे श्रोतुराकाङ्क्षासमये विराजते हि । आकाङ्क्षितमपृष्टोऽपि ब्रूयादिति भावः ॥
पदच्छेदः
AI
| अनुचरेण | अनुचर (३.१) | to the attendant |
| धनाधिपतेः | धन–अधिपति (६.१) | of the lord of wealth (Kubera) |
| अथो | अथो | Then |
| नगविलोकनविस्मितमानसः | नग–विलोकन–विस्मित–मानस (१.१) | he whose mind was filled with wonder at the sight of the mountain |
| सः | तद् (१.१) | he (Arjuna) |
| जगदे | जगदे (√गद् कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | spoke |
| वचनं | वचन (२.१) | words |
| प्रियम् | प्रिय (२.१) | pleasing |
| आदरात् | आदरात् (५.१) | with respect |
| मुखरता | मुखरता (१.१) | eloquence |
| अवसरे | अवसर (७.१) | on a fitting occasion |
| हि | हि | indeed |
| विराजते | विराजते (वि√राज् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | shines |
छन्दः
द्रुतविलम्बितम् [१२: नभभर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| अ | नु | च | रे | ण | ध | ना | धि | प | ते | र | थो |
| न | ग | वि | लो | क | न | वि | स्मि | त | मा | न | सः |
| स | ज | ग | दे | व | च | नं | प्रि | य | मा | द | रा |
| न्मु | ख | र | ता | व | स | रे | हि | वि | रा | ज | ते |
| न | भ | भ | र | ||||||||
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.