स क्षत्त्रियस्त्राणसहः सतां
यस्तत्कार्मुकं कर्मसु यस्य शक्त्- ।
इः वहन्द्वयीं यद्यफलेऽर्थजाते
करोत्यसंस्कारहतामिवोक्तिम् ॥

अन्वयः AI यः सताम् त्राणसहः सः क्षत्त्रियः, यस्य कर्मसु शक्तिः तत् कार्मुकम् । यदि (सः) अफले अर्थजाते द्वयीम् वहन् असंस्कारहताम् उक्तिम् इव करोति (तत् व्यर्थम्) ।

English Summary AI He is a true Kshatriya who is capable of protecting the virtuous, and that is a true bow which has power in action. If one, carrying this pair (of being a Kshatriya and having a bow), renders them like unrefined speech in a fruitless endeavor, it is a waste.

सारांश AI सच्चा क्षत्रिय वही है जो रक्षा करे और श्रेष्ठ धनुष वही है जिसमें कर्म की शक्ति हो। यदि फल की प्राप्ति न हो, तो पुरुषार्थ और शस्त्र दोनों संस्कारहीन वाणी की भांति व्यर्थ हैं।

घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः) स इति ॥ क्षतात्रयत इति क्षत्रं क्षत्रियकुलम्। 'सुपि' इति योगविभागात्कप्रत्ययः पृषोदरादित्वात्पूर्वपदस्यान्त्यलोपः। अथवा क्षदिति क्विबन्तोपपदात्कंप्रत्ययः । क्षत्रे जातः क्षत्रियः । 'क्षत्राद्धः' इति घप्रत्ययः । कर्मणे प्रभवतीति कार्मुकम् । कर्मण उकञ् (अष्टाध्यायी ५.१.१०३ ) इत्युकञ्प्रत्ययः । एवं स्थिते वाक्यार्थः कथ्यते । यः सतां साधूनाम् । सहत इति सहः । पचाद्यच् । यस्त्राणस्य सहस्त्राणसहो रक्षणक्षमः स एव क्षत्रियशब्दवाच्यः । तथा यस्य कार्मुकस्य कर्मसु रणक्रियासु शक्तिः । अस्तीति शेषः । तदेव कार्मुकशब्दवाच्यम् । अत्रैवैतौ शब्दौ मुख्यौ । नान्यत्रेत्यर्थः । एवं स्थिते द्वयीं द्विविधामुक्तिम् । द्वाविमौ क्षत्रियकार्मुकशब्दावित्यर्थः । अफले । पूर्वोक्तावयवार्थशून्ये अर्थजाते। स्वाभिधेयसामान्यजातिमात्र इत्यर्थः ।'जातं जात्योधजन्मसुः इति विश्वः । वहन्वर्तयन् । संस्कारहतामव्युत्पत्तिदूषितामिव करोतीत्युत्प्रेक्षा । तस्मात्त्वमस्मद्रक्षणेनोक्तदोषादात्मानं मोचयस्वेत्यर्थः ॥ अथ त्वद्गुणा अपि नोज्जीवयेयुरित्याहवीतौजसः संनिधिमात्रशेषा भवत्कृतां भूतिमपेक्षमाणाः । समानदुःखा इव नस्त्वदीयाः सरूपतां पार्थ गुणा भजन्ते

पदच्छेदः AI

सः	तद् (१.१)	He
क्षत्रियः	क्षत्रिय (१.१)	is a kshatriya
त्राणसहः	त्राण–सह (१.१)	who is capable of protecting
सताम्	सत् (६.३)	the virtuous
यः	यद् (१.१)	who
तत्	तद् (१.१)	that
कार्मुकम्	कार्मुक (१.१)	is a bow
कर्मसु	कर्मन् (७.३)	in actions
यस्य	यद् (६.१)	whose
शक्तिः	शक्ति (१.१)	power is
वहन्	वहत् (√वह्+शतृ, १.१)	carrying
द्वयीम्	द्वयी (२.१)	the pair
यदि	यदि	if
अफले	अफल (७.१)	in a fruitless
अर्थजाते	अर्थजात (७.१)	collection of objectives
करोति	करोति (√कृ कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	makes
असंस्कारहताम्	असंस्कार–हत (√हन्+क्त, २.१)	like unrefined
इव	इव	like
उक्तिम्	उक्ति (२.१)	speech

छन्दः उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
स	क्ष	त्त्रि	य	स्त्रा	ण	स	हः	स	तां	य
स्त	त्का	र्मु	कं	क	र्म	सु	य	स्य	श	क्तिः
व	ह	न्द्व	यीं	य	द्य	फ	ले	ऽर्थ	जा	ते
क	रो	त्य	सं	स्का	र	ह	ता	मि	वो	क्तिम्

Other texts to read

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

रामायणम् वाल्मीकिः

About

Resources

Connect