अन्वयः
AI
अन्तः-प्रकृति-प्रकोप-जः अणुः विग्रहः अपि प्रभुम् उपहन्ति । हि तरु-शाखा-अन्त-निघर्ष-जः अनलः अखिलम् भू-धरम् हिनस्ति ।
English Summary
AI
Even a small conflict born from the discontent of internal ministers can destroy a ruler. Indeed, a fire born from the friction of tree branches can destroy an entire mountain.
सारांश
AI
प्रजा के असंतोष से उत्पन्न छोटा सा आंतरिक कलह भी राजा का नाश कर देता है, जैसे वृक्ष की शाखाओं के घर्षण से उत्पन्न अग्नि संपूर्ण पर्वत को जलाकर राख कर देती है।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
अणुरिति ॥ अणुरल्पोऽप्यन्तःप्रकृतिप्रकोपजोऽन्तरङ्गामात्याद्यपरागसमुत्थः ।
प्रकृतिः पञ्चभूतेषु स्वभावे मूलकारणे । छन्दःकारणगुह्येषु जन्त्वमात्यादिकेष्वपि॥ इति वैजयन्ती । विग्रहो वैरं प्रभुमुपहन्ति नाशयति । अत्र दृष्टान्तमाह-तरुशखान्तानां विधर्षों घर्षणं तज्जोऽनलोऽग्निः । भूधरं गिरिमखिलं साकल्येन हिनस्ति हि । दहतीत्यर्थः । अत्रोपसानोपमेयसमानधर्माणां प्रतिबिम्बतया निर्देशेन दृष्टान्तालंकारः ॥ तथापि कथं वर्धमानं शत्रुमुपेक्षेतेत्याशङ्क्य दुर्विनीतत्वादित्याह
पदच्छेदः
AI
| अणुः | अणु (१.१) | small |
| अपि | अपि | even |
| उपहन्ति | उपहन्ति (उप√हन् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | destroys |
| विग्रहः | विग्रह (वि√ग्रह्+घञ्, १.१) | a conflict |
| प्रभुम् | प्रभु (२.१) | a ruler |
| अन्तःप्रकृतिप्रकोपजः | अन्तर्–प्रकृति–प्रकोप–ज (√जन्+ड, १.१) | born from the discontent of internal ministers |
| अखिलम् | अखिल (२.१) | an entire |
| हि | हि | indeed |
| हिनस्ति | हिनस्ति (√हिंस् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | destroys |
| भूधरम् | भूधर (२.१) | mountain |
| तरुशाखान्तनिघर्षजः | तरु–शाखा–अन्त–निघर्ष–ज (√जन्+ड, १.१) | born from the friction of tree branches |
| अनलः | अनल (१.१) | a fire |
छन्दः
वियोगिनी []
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| अ | णु | र | प्यु | प | ह | न्ति | वि | ग्र | हः | |
| प्र | भु | म | न्तः | प्र | कृ | ति | प्र | को | प | जः |
| अ | खि | लं | हि | हि | न | स्ति | भू | ध | रं | |
| त | रु | शा | खा | न्त | नि | घ | र्ष | जो | ऽन | लः |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.