अन्वयः
AI
मद-उद्धतः सः उपजाप-सहान् नृपतीन् विलङ्घयन् विधाता । जनः अपि अधः-क्रियाम् न सहते, लोक-अधिक-धाम राजकम् किम् उ (सहेत)?
English Summary
AI
Arrogant with pride, he (Duryodhana) will surely alienate the kings who are currently tolerant of his instigations. Even a common person does not tolerate humiliation; how much less so a community of kings whose glory surpasses the world?
सारांश
AI
मदोन्मत्त दुर्योधन उन राजाओं की उपेक्षा कर रहा है जिनमें फूट डाली जा सकती है; जब साधारण लोग भी अपमान सहन नहीं करते, तब तेजस्वी राजा भला इसे कैसे सहेंगे।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
उपजापेति ॥ मदोद्धतः स दुर्योधनो नृपतीनन्यान्नृपान्विलङ्घ्यन्मदादमानयन् ॥ सहन्त इति सहाः। पचाद्यच् । उपजापस्य सहान्भेदयोग्यान्।
समौ भेदोपजापौ इत्यमरः (अमरकोशः २.८.२१ ) । विधाता विधास्यति । दधातेर्लुट् । अवमानितो जनः सुभेद्य इति भावः । न च ते सहिष्णव इत्याह-जनः प्राकृतोऽप्यधःक्रियामपमानं न सहते । लोकाधिकधाम लोकोत्तरप्रतापं राजकं राजसमूहः । गोत्रोक्षोष्ट्र- (अष्टाध्यायी ४.२.३९ ) इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः । किमु । न सहृत इति किं वक्तव्यमित्यर्थः । तथा सति कृत्स्नमेव राजमण्डलमस्मानेवावलम्बिष्यते इति भावः ॥ ननु सखीनिवेत्यादिवनेचरोक्त्या तस्य मदसंभावनापि कथमित्यत्राह—असमापितकृत्यसंपदां हतवेगं विनयेन तावता । प्रभवन्त्यभिमानशालिनां मदमुत्तम्भयितुं विभूतयः
पदच्छेदः
AI
| उपजापसहान् | उपजापसह (२.३) | tolerant of instigation |
| विलङ्घयन् | विलङ्घयत् (वि√लङ्घ्+णिच्+शतृ, १.१) | by insulting |
| सः | तद् (१.१) | he |
| विधाता | विधातृ (वि√धा+तृच्, १.१) | will surely alienate |
| नृपतीन् | नृपति (२.३) | the kings |
| मदोद्धतः | मद–उद्धत (१.१) | arrogant with pride |
| सहते | सहते (√सह् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | tolerates |
| न | न | not |
| जनः | जन (१.१) | a person |
| अपि | अपि | even |
| अधःक्रियाम् | अधःक्रिया (२.१) | humiliation |
| किमु | किमु | how much less so |
| लोकाधिकधाम | लोक–अधिक–धामन् (१.१) | whose glory surpasses the world |
| राजकम् | राजक (१.१) | a community of kings |
छन्दः
वियोगिनी []
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| उ | प | जा | प | स | हा | न्वि | ल | ङ्घ | य | |
| न्स | वि | धा | ता | नृ | प | ती | न्म | दो | द्ध | तः |
| स | ह | ते | न | ज | नो | ऽप्य | धः | क्रि | यां | |
| कि | मु | लो | का | धि | क | धा | म | रा | ज | कम् |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.