अन्वयः
AI
उदेतुम् इच्छता धिया पुरः रोष-मयम् तिमिरम् अपनेयम् । अंशुमता अपि प्रभया निशा-कृतम् तमः अविभिद्य न उदीयते ।
English Summary
AI
One who wishes to rise must first dispel the darkness of anger with their intellect. Even the sun does not rise with its light without first having dispelled the darkness created by the night.
सारांश
AI
उन्नति की इच्छा रखने वाले को सबसे पहले अपनी बुद्धि से क्रोध रूपी अंधकार को दूर करना चाहिए। सूर्य भी रात के अंधकार को नष्ट किए बिना अपनी किरणों से उदित नहीं होता।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
अपनेयमिति ॥ उदेतुमभ्युदेतुमिच्छता राज्ञा पुरः प्रथमं रोषमयं रोषादागतम् ।
मयट् च (अष्टाध्यायी ४.३.८२ ) इति मयट् । तिमिरमज्ञानं धिया विवेकबुद्ध्या करणेनापनेयमपनोद्यम्। तथाहि । अंशुमतापि कर्त्रा प्रभया तेजसा करणेन निशाकृतं तमो ध्वान्तमविभिद्य नोदीयते । किंतु विभिद्यैवेत्यर्थः । सूर्यस्याप्येवं किमुतान्येषामित्यपिशब्दार्थः । इणो भावे लट् ॥ ननु दुर्बलस्यैवमस्तु । बलीयसस्तु क्रोधादेव कार्यसिद्धिरित्यत आह
पदच्छेदः
AI
| अपनेयम् | अपनेय (अप√नी+यत्, १.१) | must be dispelled |
| उदेतुम् | उदेतुम् (उद्√इ+तुमुन्) | to rise |
| इच्छता | इच्छत् (√इष्+शतृ, ३.१) | by one who wishes |
| तिमिरम् | तिमिर (२.१) | the darkness |
| रोषमयम् | रोषमय (२.१) | of anger |
| धिया | धी (३.१) | with intellect |
| पुरः | पुरस् | first |
| अविभिद्य | अविभिद्य (वि√भिद्+ल्यप्) | without dispelling |
| निशाकृतम् | निशा–कृत (√कृ+क्त, २.१) | created by the night |
| तमः | तमस् (२.१) | darkness |
| प्रभया | प्रभा (३.१) | with its light |
| न | न | not |
| अंशुमता | अंशुमत् (३.१) | by the sun |
| अपि | अपि | even |
| उदीयते | उदीयते (उद्√इ भावकर्मणोः लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | is risen |
छन्दः
वियोगिनी []
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| अ | प | ने | य | मु | दे | तु | मि | च्छ | ता | |
| ति | मि | रं | रो | ष | म | यं | धि | या | पु | रः |
| अ | वि | भि | द्य | नि | शा | कृ | तं | त | मः | |
| प्र | भ | या | नां | शु | म | ता | प्यु | दी | य | ते |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.