ज्वलितं न हिरण्यरेतसं
चयमास्कन्दति भस्मनां जनः ।
अभिभूतिभयादसूनतः
सुखमुज्झन्ति न धाम मानिनः ॥

अन्वयः AI जनः भस्मनां चयम् आस्कन्दति, ज्वलितं हिरण्यरेतसं न (आस्कन्दति) । मानिनः अभिभूतिभयात् सुखम् असून् उज्झन्ति, धाम तु न (उज्झन्ति) ।
English Summary AI People step on a heap of ashes, but not on a blazing fire. Similarly, the self-respecting, fearing insult, may easily give up their lives, but never their dignity and splendor.
सारांश AI लोग राख के ढेर को तो कुचल देते हैं, पर जलती हुई अग्नि को नहीं। इसी प्रकार स्वाभिमानी पुरुष अपमान के भय से अपने तेज को बचाने के लिए सुखपूर्वक प्राण त्याग देते हैं।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः) ज्वलितमिति । जनो भस्मनां चयं पुञ्जमास्कन्दति पादादिनाक्रमति । अदाहकत्वादिति भावः । ज्वलितं ज्वलन्तम् । कर्तरि क्तः। मतिबुद्धि- (अष्टाध्यायी ३.२.१८८ ) इत्यादिसूत्रे चकाराद्वर्तमानार्थत्वम् । हिरण्यं रेतो यस्य तं हिरण्यरेतसमग्निं नास्कन्दति । दाहकत्वादिति भावः । अतो हेतोर्मानिनोऽभिभूतिभयात्प्राणलाभेन तेजस्त्यागे परिभवो भविष्यतीति भयादसूनेव सुखमक्लिष्टमुज्झन्ति त्यजन्ति । धाम तेजस्तु नोज्झन्ति। मानहानिकराज्जीवनात्स्वतेजसा मरणमेव वरमित्यर्थः । पूर्वतरश्लोकवदर्थान्तरन्यासः । अथवा किमत्र प्रयोजनचिन्तया। किंतु तेजस्विनामयं स्वभाव एव याज्जिगीषुत्वमि त्याशयेनाह-किम पेक्ष्य फलं पयोधरान्ध्वनतः प्रार्थयते मृगाधिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया
पदच्छेदः AI
ज्वलितम्ज्वलित (√ज्वल्+क्त, २.१) blazing
not
हिरण्यरेतसम्हिरण्यरेतस् (२.१) fire
चयम्चय (२.१) a heap
आस्कन्दतिआस्कन्दति (आ√स्कन्द् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) steps on
भस्मनाम्भस्मन् (२.१) of ashes
जनःजन (१.१) a person
अभिभूतिभयात्अभिभूतिभय (५.१) from fear of insult
असूनतःअसु (२.३) lives
सुखम्सुखम् easily
उज्झन्तिउज्झन्ति (√उझ्झ् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) give up
not
धामधामन् (२.१) dignity
मानिनःमानिन् (१.३) the self-respecting
छन्दः वियोगिनी []
छन्दोविश्लेषणम्
१० ११
ज्व लि तं हि ण्य रे सं
मा स्क न्द ति स्म नां नः
भि भू ति या सू तः
सु मु ज्झ न्ति धा मा नि नः
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.