अन्वयः
AI
मृगाधिपः स्वयं हतैः मदसिक्तमुखैः करिभिः वर्तयति । तेजसा जगत् लघयन् महान् (जनः) खलु अन्यतः भूतिम् न इच्छति ।
English Summary
AI
A lion sustains itself with elephants killed by itself, their faces drenched in rut-fluid. Indeed, a great person, surpassing the world with his prowess, does not desire sustenance from another.
सारांश
AI
सिंह स्वयं द्वारा मारे गए मदमस्त हाथियों पर ही निर्वाह करता है। अपने तेज से जगत को प्रकाशित करने वाले महापुरुष दूसरों से सहायता या समृद्धि की भिक्षा नहीं चाहते।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
मदेति ॥ मृगाधिपः सिंहो मदसिक्तमुखैः । मदवर्षिभिरित्यर्थः । स्वयं स्वेनैव हतैः करिभिर्वर्तयते वृत्तिं करोति । तैरेव जीवतीत्यर्थः । चौरादिकाद्वृत्तेर्लट् । भौवादिकस्य तु
अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात् (अष्टाध्यायी १.३.८८ ) इति परस्मैपदनियमादिति । तथाहि । तेजसा प्रभावेण। तेजो बले प्रभावे च ज्योतिष्यर्चिषि रेतसि इति वैजयन्ती । जगल्लघयँल्लघूकुर्वन्महांस्तेजस्व्यन्यतोऽस्मात्पुरुषाद्भूतिं वृद्धिं नेच्छति खलु । नहि तेजस्विनः परायत्तवृत्तित्वं युक्तम् । मनुवचनं त्वशूरविषयमिति भावः । विशेषेण वक्ष्यमाणसामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः॥ ननु युद्धात्पाक्षिको लाभः, उपायान्तरैस्तु न तथेत्याशङ्क्याह
पदच्छेदः
AI
| मदसिक्तमुखैः | मद–सिक्त–मुख (३.३) | with faces drenched in rut-fluid |
| मृगाधिपः | मृग–अधिप (१.१) | the king of beasts (lion) |
| करिभिः | करिन् (३.३) | with elephants |
| वर्तयति | वर्तयति (√वृत् +णिच् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | sustains himself |
| स्वयम् | स्वयम् | by himself |
| हतैः | हत (√हन्+क्त, ३.३) | killed |
| लघयन् | लघयत् (√लघु+णिच्+शतृ, १.१) | surpassing |
| खलु | खलु | indeed |
| तेजसा | तेजस् (३.१) | with prowess |
| जगत् | जगत् (२.१) | the world |
| न | न | not |
| महान् | महत् (१.१) | a great person |
| इच्छति | इच्छति (√इष् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | desires |
| भूतिम् | भूति (२.१) | sustenance |
| अन्यतः | अन्यतस् | from another |
छन्दः
वियोगिनी []
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| म | द | सि | क्त | मु | खै | र्मृ | गा | धि | पः | |
| क | रि | भि | र्व | र्त | य | ति | स्व | यं | ह | तैः |
| ल | घ | य | न्ख | लु | ते | ज | सा | ज | ग | |
| न्न | म | हा | नि | च्छ | ति | भू | ति | म | न्य | तः |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.