अन्वयः
AI
किरीटिना आयते अरत्नि-युगे अयुग-चक्षुषः अधि-शिरोधरम् समम् निपतिते (सति), (सः शिवः) त्रि-चतुरेषु पदेषु लुलित-दृष्टिः (सन्) मदात् इव चस्खले।
English Summary
AI
When the long pair of forearms of the crowned one (Arjuna) fell simultaneously upon the neck of the odd-eyed one (Shiva), Shiva, with rolling eyes, stumbled for three or four steps as if from intoxication.
सारांश
AI
जब अर्जुन ने अपनी दोनों भुजाओं से शिव की गर्दन पर प्रहार किया, तब शिव अपनी दृष्टि भ्रमित होने के कारण तीन-चार कदम इस प्रकार लड़खड़ाए मानो वे मदमस्त हों।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
निपतित इति ॥ अयुगानि चक्षूंषि यस्य तस्यायुगचक्षुषस्त्रिलोचनस्यायते दीर्धे अरत्नियुगे अरत्न्योर्बद्धमुष्ट्योर्हस्तयोर्युगे युग्मे ।
हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया। स रत्नि: स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना इत्यमरः (अमरकोशः २.६.८७ ) । प्रकृते तु मुष्टिमात्रविवक्षया प्रयोगः । शिरोधरायामधीत्यधिशिरोधरमधिकंधरं समं युगपन्निपतिते सति किरीटिनार्जुनेन मदादिव त्रीणि चत्वारि वा त्रिचतुराणि।संख्ययाव्ययासन्न-इत्यादिना बहुव्रीहिः। चतुरोऽच्प्रकरणेञ्युपाभ्यामुपसंख्यानम् इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः । तेषु त्रिचतुरेषु पदेषु लुलितदृष्टि घूर्णितनेत्रं यथा तथा चस्खले स्खलितम् । भावे लिट् ॥
पदच्छेदः
AI
| निपतिते | निपतित (नि√पत्+क्त, ७.२) | having fallen |
| अधिशिरोधरम् | अधि–शिरोधर (२.१) | upon the neck |
| आयते | आयत (७.२) | long |
| समम् | समम् | simultaneously |
| अरत्नियुगे | अरत्नि–युग (७.२) | the pair of forearms |
| अयुगचक्षुषः | अयुग–चक्षुस् (६.१) | of the odd-eyed one |
| त्रिचतुरेषु | त्रि–चतुर् (७.३) | for three or four |
| पदेषु | पद (७.३) | steps |
| किरीटिना | किरीटिन् (३.१) | by the crowned one (Arjuna) |
| लुलितदृष्टिः | लुलित (√लुल्+क्त)–दृष्टि (१.१) | with rolling eyes |
| मदात् | मद (५.१) | from intoxication |
| इव | इव | as if |
| चस्खले | चस्खले (√स्खल् कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | stumbled |
छन्दः
द्रुतविलम्बितम् [१२: नभभर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| नि | प | ति | ते | ऽधि | शि | रो | ध | र | मा | य | ते |
| स | म | म | र | त्नि | यु | गे | ऽयु | ग | च | क्षु | षः |
| त्रि | च | तु | रे | षु | प | दे | षु | कि | री | टि | ना |
| लु | लि | त | दृ | ष्टि | म | दा | दि | व | च | स्ख | ले |
| न | भ | भ | र | ||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.