पराहतध्वस्तशिखे शिखावतो
वपुष्यधिक्षिप्तसमिद्धतेजसि ।
कृतास्पदास्तप्त इवायसि ध्वनिं
पयोनिपाताः प्रथमे वितेनिरे ॥
पराहतध्वस्तशिखे शिखावतो
वपुष्यधिक्षिप्तसमिद्धतेजसि ।
कृतास्पदास्तप्त इवायसि ध्वनिं
पयोनिपाताः प्रथमे वितेनिरे ॥
वपुष्यधिक्षिप्तसमिद्धतेजसि ।
कृतास्पदास्तप्त इवायसि ध्वनिं
पयोनिपाताः प्रथमे वितेनिरे ॥
अन्वयः
AI
प्रथमे पयः-निपाताः पराहत-ध्वस्त-शिखे, अधिक्षिप्त-समिद्ध-तेजसि शिखावतः वपुषि कृत-आस्पदाः (सन्तः), तप्ते अयसि इव ध्वनिम् वितेनिरे।
English Summary
AI
The first downpours of water, finding their place on the body of the fire—whose flames were struck down and destroyed and whose blazing energy was surpassed—produced a sound like that of water on hot iron.
सारांश
AI
धधकती अग्नि पर गिरने वाली जल की पहली बूंदों ने तप्त लोहे पर गिरने वाले पानी जैसी तीव्र ध्वनि की और अग्नि के प्रचंड तेज को दबाना शुरू कर दिया।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
पराहतेति ॥ पराहता आसाराभिहता अतो ध्वस्ता निर्वापिताः शिखा ज्वाला यस्य तस्मिन्पराहतध्वस्तशिखे । अधिक्षिप्तं प्रहारितं नाशितम् । ताडितमिति यावत् । अतः समिद्धं झटिति प्रदीप्तं तेजो यस्य तस्मिञ्छिखावतोऽग्नेर्वपुषि स्वरूपे । तप्तेऽयसि लोह इव कृतास्पदाः कृतस्थियंयः ।
आस्पदं प्रतिष्ठायाम् (अष्टाध्यायी ६.१.१४६ ) इति निपातः। प्रथमे पयोनिपाता जलपाता ध्वनिं वितेनिरे विस्तारयामासुः ॥
पदच्छेदः
AI
| पराह्तध्वस्तशिखे | पराहत (परा√हन्+क्त)–ध्वस्त–शिखा (७.१) | on which the flames were struck down and destroyed |
| शिखावतः | शिखावत् (६.१) | of the fire |
| वपुषि | वपुस् (७.१) | on the body |
| अधिक्षिप्तसमिद्धतेजसि | अधिक्षिप्त (अधि√क्षिप्+क्त)–समिद्ध (सम्√इध्+क्त)–तेजस् (७.१) | on which the blazing energy was surpassed |
| कृतास्पदाः | कृत–आस्पद (१.३) | having found their place |
| तप्ते | तप्त (√तप्+क्त, ७.१) | on hot |
| इव | इव | like |
| अयसि | अयस् (७.१) | iron |
| ध्वनिम् | ध्वनि (२.१) | a sound |
| पयोनिपाताः | पयस्–निपात (१.३) | the downpours of water |
| प्रथमे | प्रथम (१.३) | the first |
| वितेनिरे | वितेनिरे (वि√तन् कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. बहु.) | produced |
छन्दः
वंशस्थम् [१२: जतजर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| प | रा | ह | त | ध्व | स्त | शि | खे | शि | खा | व | तो |
| व | पु | ष्य | धि | क्षि | प्त | स | मि | द्ध | ते | ज | सि |
| कृ | ता | स्प | दा | स्त | प्त | इ | वा | य | सि | ध्व | निं |
| प | यो | नि | पा | ताः | प्र | थ | मे | वि | ते | नि | रे |
| ज | त | ज | र | ||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.