अन्वयः
AI
गणैः ईशानम् अपश्यद्भिः इव रणात् निववृते । हि कृच्छ्रेषु सम्भ्रम-ज्वलितम् मनः मुह्यति इव ।
English Summary
AI
The Ganas retreated from the battle as if they could not even see their lord, Shiva. Indeed, in times of great difficulty, the mind, inflamed by confusion, becomes deluded.
सारांश
AI
भगवान शिव को न देख पाने के कारण उनके गण युद्ध से लौट गए, क्योंकि संकट के समय व्याकुलता से भरा मन अक्सर मोहग्रस्त और भ्रमित हो जाता है।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
मदेत्यादि ॥ इहास्मिन्युद्धे मदस्रुतिभिर्मदप्रवाहैः श्यामाः कृताः श्यामिता गण्डलेखाः कपोलभागा येषां ते विक्रान्ताः पराक्रमं कुर्वन्तः । कर्तरि क्तः ।
शूरो वीरश्च विक्रान्तः इत्यमरः (अमरकोशः २.८.७७ ) । तैर्नरैरधिरूढाः सहिष्णवो रणभरक्षमा युधां युद्धानामभिज्ञाः । शिक्षितां इत्यर्थः । कृद्योगात्कर्मणि षष्ठी। किं च। नगानामुच्छ्रायं पर्वतानामौन्नत्यम् । धञन्तेनोपसर्गस्य समासो नोपसृष्टाद्धञ्प्रत्ययः । त्रिणीभुवोऽनुपसर्गे इत्यत्रानुपसर्ग इति निषेधात् । आक्षिपन्तः प्रतिषेधयन्त इव स्थिताः। तथोन्नता इत्यर्थः । नागा गजा इह सङ्ग्रामे न क्रामन्ति न चरन्ति । यथा युद्धान्तरेष्विति शेषः । एवमुत्तरत्रापि सर्वत्र द्रष्टव्यम् । तथापि कथं मे शक्तिह्रासोऽयमिति सर्वत्र तात्पर्थार्थः । विचित्रया चित्रयतेव भिन्नां रुचं रवेः केतनरत्नभासा । महारथौघेन न संनिरुद्धा पयोदमन्द्रध्वनिना धरित्री
पदच्छेदः
AI
| अपश्यद्भिः | अपश्यत् (√दृश्+शतृ, ३.३) | by those as if not seeing |
| इव | इव | as if |
| ईशानम् | ईशान (२.१) | Lord Shiva |
| रणात् | रण (५.१) | from the battle |
| निववृते | निववृते (नि√वृत् कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | turned back |
| गणैः | गण (३.३) | the Ganas |
| मुह्यति | मुह्यति (√मुह् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | becomes deluded |
| इव | इव | as if |
| हि | हि | for |
| कृच्छ्रेषु | कृच्छ्र (७.३) | in difficulties |
| सम्भ्रम-ज्वलितम् | सम्भ्रम–ज्वलित (१.१) | inflamed by confusion |
| मनः | मनस् (१.१) | the mind |
छन्दः
अनुष्टुप् [८]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| अ | प | श्य | द्भि | रि | वे | शा | नं |
| र | णा | न्नि | व | वृ | ते | ग | णैः |
| मु | ह्य | ती | व | हि | कृ | च्छ्रे | षु |
| स | म्भ्र | म | ज्व | लि | तं | म | नः |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.