अन्वयः
AI
महर्षभस्कन्धम् अनूनकंधरं बृहच्छिलावप्रघनेन वक्षसा महाभरां जगतीं महतः अर्णवात् समुज्जिहीर्षुं महावराहम् इव (तं ददृशुः)।
English Summary
AI
They saw him, who had shoulders like a great bull and a full neck. With his chest as solid as a massive rock fortress, he seemed like the great boar (Varaha avatar) desiring to lift the immensely heavy earth from the great ocean.
सारांश
AI
वृषभ के समान कंधों और सुदृढ़ वक्षस्थल वाले अर्जुन उस महावराह के समान लग रहे थे जो समुद्र से पृथ्वी का उद्धार करने के लिए उद्यत हों।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
महर्षभेति ॥ महर्षभस्य महावृषभस्य स्कन्ध दव स्कन्धावंसौ यस्य तम् । उपमानपूर्वपदत्वादुत्तरस्कन्धलोपः ।
ऋषभो वृषभो वृषः इत्यमरः (अमरकोशः २.९.६० ) । स्कन्धो भुजशिरोंऽसोऽस्त्री इत्यमरः (अमरकोशः २.६.७९ ) । अनूनकंधरं स्थूलग्रीवम् । अथ ग्रीवायां शिरोधिः कंधरेत्यपि इत्यमरः (अमरकोशः २.६.८९ ) । बृहच्छिलावप्रं महाशिलातटं तद्वद्धनेन कठिनेन वक्षसोपलक्षितम् । महाभरां दुष्टैरतिभारवतीं जगतीं महीं समुज्जिहीर्षुम् दुष्टराजकार्णवात्समुद्धर्तुमिच्छुम् । अत एव महत्तोऽर्णवाज्जगतीं समुज्जिहीर्षमुक्तविशेषणविशिष्टं च महावराहमिव स्थितम् । अर्थसाधर्म्यादियमुपमा, न श्लेषः । शब्दमात्रसाधर्म्येण तस्य विधानादिति रहस्यम् ॥
पदच्छेदः
AI
| महर्षभस्कन्धम् | महत्–ऋषभ–स्कन्ध (२.१) | with shoulders like a great bull |
| अनूनकंधरम् | अनून–कंधर (२.१) | with a full neck |
| बृहच्छिलावप्रघनेन | बृहत्–शिला–वप्र–घन (३.१) | with a chest as solid as a massive rock fortress |
| वक्षसा | वक्षस् (३.१) | with the chest |
| समुज्जिहीर्षुम् | समुज्जिहीर्षु (सम्+उद्√हृ+सन्+उ, २.१) | desiring to lift up |
| जगतीम् | जगती (२.१) | the earth |
| महाभरां | महाभरा (२.१) | immensely heavy |
| महावराहम् | महावराह (२.१) | the great boar |
| महतः | महत् (५.१) | from the great |
| अर्णवात् | अर्णव (५.१) | from the ocean |
| इव | इव | like |
छन्दः
वंशस्थम् [१२: जतजर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| म | ह | र्ष | भ | स्क | न्ध | म | नू | न | कं | ध | रं |
| बृ | ह | च्छि | ला | व | प्र | घ | ने | न | व | क्ष | सा |
| स | मु | ज्जि | ही | र्षुं | ज | ग | तीं | म | हा | भ | रां |
| म | हा | व | रा | हं | म | ह | तो | ऽर्ण | वा | दि | व |
| ज | त | ज | र | ||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.