प्रभवति न तदा परो विजेतुं
भवति जितेन्द्रियता यदात्मरक्षा ।
अवजितभुवनस्तथा हि लेभे
सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः ॥
प्रभवति न तदा परो विजेतुं
भवति जितेन्द्रियता यदात्मरक्षा ।
अवजितभुवनस्तथा हि लेभे
सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः ॥
भवति जितेन्द्रियता यदात्मरक्षा ।
अवजितभुवनस्तथा हि लेभे
सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः ॥
अन्वयः
AI
यदा जितेन्द्रियता आत्मरक्षा भवति, तदा परः विजेतुं न प्रभवति। हि तथा अवजितभुवनः पुष्पमासः सिततुरगे विजयं न लेभे।
English Summary
AI
When control over the senses becomes one's self-defense, an enemy is not able to conquer. Indeed, for this reason, the Spring season, which conquers the whole world, could not gain victory over Arjuna, the one with white horses.
सारांश
AI
आत्म-विजय ही वास्तविक रक्षा है; इसी कारण सम्पूर्ण विश्व को जीतने वाला वसन्त काल भी जितेन्द्रिय अर्जुन पर विजय प्राप्त न कर सका।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
प्रभवतीति ॥ परः शत्रुस्तदा तस्मिन्काले विजेतुं नप्रभवति न शक्नोति । यदा जितेन्द्रियतेन्द्रिजयित्क्मात्मरक्षा भवति विद्यते । तथा हि । अवजितभुवनस्त्रैलोक्यविजयी पुष्पमासो वसन्तः। सिततुरगेऽर्जुने विषये विजयं न लेभे । अतो जितेन्द्रिया दुर्जया इत्यर्थः । विशेषेण सामान्यार्थसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासोऽलंकारः ॥ अथ ग्रीष्मं वर्णयति
पदच्छेदः
AI
| प्रभवति | प्रभवति (प्र√भू कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | is able |
| न | न | not |
| तदा | तदा | then |
| परः | पर (१.१) | an enemy |
| विजेतुम् | विजेतुम् (वि√जि+तुमुन्) | to conquer |
| भवति | भवति (√भू कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | becomes |
| जितेन्द्रियता | जित–इन्द्रियता (१.१) | The state of having conquered the senses |
| यदा | यदा | When |
| आत्मरक्षा | आत्म–रक्षा (१.१) | self-protection |
| अविजितभुवनः | अविजित–भुवन (१.१) | one who has conquered the world |
| तथा | तथा | So |
| हि | हि | indeed |
| लेभे | लेभे (√लभ् कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | obtained |
| सिततुरगे | सित–तुरग (७.१) | on the one with white horses (Arjuna) |
| विजयम् | विजय (२.१) | victory |
| न | न | not |
| पुष्पमासः | पुष्प–मास (१.१) | the month of flowers (Spring) |
छन्दः
पुष्पिताग्रा []
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ | १३ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| प्र | भ | व | ति | न | त | दा | प | रो | वि | जे | तुं | |
| भ | व | ति | जि | ते | न्द्रि | य | ता | य | दा | त्म | र | क्षा |
| अ | व | जि | त | भु | व | न | स्त | था | हि | ले | भे | |
| सि | त | तु | र | गे | वि | ज | यं | न | पु | ष्प | मा | सः |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.