अवन्ध्यकोपस्य निहन्तुरापदां
भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः ।
अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना
न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥
अवन्ध्यकोपस्य निहन्तुरापदां
भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः ।
अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना
न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥
भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः ।
अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना
न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥
सारांश
AI
सफल क्रोध वाले व्यक्ति के सभी प्राणी स्वयं ही वश में हो जाते हैं; परंतु क्रोधहीन व्यक्ति से न तो कोई मित्र के रूप में स्नेह करता है और न ही शत्रु के रूप में डरता है।
घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः)
अवन्ध्येति ॥ अवन्ध्यः कोपो यस्य तस्यावन्ध्यकोपस्यात एवापदा विहन्तुः । निग्रहा नुग्रहसमर्थस्येत्यर्थः । पुंस इति शेषः । देहिनो जन्तवः स्वयमेव वश्या वशंगता भवन्ति ।
वशं गतः (अष्टाध्यायी ४.४.८६ ) इति यत्प्रत्ययः । अतस्त्वया कोपिना भवितव्यमित्यर्थः।व्यतिरेके त्वनिष्टमाचष्टे—अमर्षशून्येन निःकोपेन जन्तुना । कन्यया शोक इतिवत् ।हेतौः इति तृतीया। हृदयस्य कर्म हार्दं स्नेहः । प्रेम ना प्रियता हार्दं प्रेम स्नेह: इत्यमरः। युवादित्वादण् । हृदयस्य हृल्लेखपदण्लासेषुः इति हृदादेशः । जातहार्देन जातस्नेहेन सता जनस्यादरो न। विद्विषा द्विषता च सतादरो न । अमर्षहीनस्य रागद्वेषावकिम्चित्करत्वादगण्यावित्यर्थः । अथवा विद्विषा सता दरो भयं न । दरोऽस्त्रियां भये श्वभ्रे इत्यमरः (अमरकोशः ३.३.१९३ ) । एतस्मिन्नेव प्रयोगे संधिवशाद्विधा पदच्छेदः । पुंवाक्येषु न दोषः ॥ अतः स्थाने कोपः कार्यस्त्याज्यस्त्वस्थाने कोप इति भावः ॥
छन्दः
वंशस्थम् [१२: जतजर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| अ | व | न्ध्य | को | प | स्य | नि | ह | न्तु | रा | प | दां |
| भ | व | न्ति | व | श्याः | स्व | य | मे | व | दे | हि | नः |
| अ | म | र्ष | शू | न्ये | न | ज | न | स्य | ज | न्तु | ना |
| न | जा | त | हा | र्दे | न | न | वि | द्वि | षा | द | रः |
| ज | त | ज | र | ||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.